Fahimtar Dalilan Ciwon Mara: Cikakken Jagora ga Matan Najeriya

Ciwon mara yana shafar mata na kowane shekaru a faɗin Najeriya, tun daga 'yan mata matasa har zuwa tsofaffin mata. Fahimtar dalilansa yana ba ku ƙarfin neman kulawar da ta dace da samun sauƙi.

Muhimman Abubuwa:

• Ciwon mara yana da dalilai da yawa, daga matsalolin al'ada zuwa kamuwa da cuta, endometriosis, da matsalolin tsarin jiki, kuma kowanne yana bukatar magani daban.
  
  
• Kusan mace 1 cikin 3 a Najeriya tana fama da ciwon mara na dogon lokaci a wani lokaci, amma da yawa ba sa neman taimakon likita saboda kunya da tsangwama.
  
  
• Ciwon da ya wuce watanni shida ana ɗaukarsa na dogon lokaci (chronic), kuma yana bukatar likita ya duba shi sosai don gano ainihin dalilinsa.
  
  
• Abubuwan da suka fi jawo shi sun haɗa da matsalolin sassan haihuwa, kamuwa da cuta a hanyar fitsari (UTI), matsalolin narkewar abinci, da matsalolin tsoka da ƙashi da ke shafar ƙugu.
  
  
• Magani a Najeriya yana farawa daga ₦5,000 na magunguna masu sauƙi har zuwa ₦200,000+ na tiyata, gwargwadon dalilin ciwon.
  
  
• Gano cutar da wuri yana inganta sakamako sosai, musamman ga cututtuka kamar endometriosis da cutar kumburin ƙugu (PID).
• Sauye-sauye masu sauƙi a rayuwa, ciki har da tsaftar al'ada mai kyau, na iya hana yawancin dalilan ciwon mara da ke da alaƙa da kamuwa da cuta.

Bari mu duba dalilai daban-daban na ciwon mara da abin da za ku iya yi don samun sauƙi.

Hauwa ta zauna a gefen gadonta a Kaduna, tana danna tafin hannunta a ƙasan cikinta. Wannan ciwo mara ƙarfi ya kwashe makonni yana nan, wani lokaci yana soka, wani lokaci kuma yana nan kawai ba ya tafiya, ba za ta iya kau da kai daga gare shi ba. Ta faɗa wa gwaggonta, wadda ta ce mata “matsalar mata ce kawai” ta sha shayi mai ɗumi. Ƙawarta ta ce watakila damuwar jarrabawar National Diploma ce. Amma Hauwa ta san akwai abin da ba daidai ba. Kamar dubban matan Najeriya, tana fama da ciwon mara amma ba ta san ta ina za ta fara neman amsa ba. Shirun da ake yi game da lafiyar mata a al'ummomi da yawa yana sa mata su sha wahala a ɓoye, ba su sani ba ko ciwonsu abu ne na yau da kullum ko alamar wani abu da ke bukatar kulawa. Fahimtar abin da ke jawo ciwon mara shi ne mataki na farko na samun sauƙi da dawo da ingancin rayuwarku.

Ciwon mara yana nufin rashin jin daɗi a ƙasan ciki, wato wurin da ke ƙasa da cibiya kuma tsakanin ƙasusuwan ƙugu. A wannan wurin ne sassan haihuwarku suke (mahaifa, ƙwayayen mace wato ovaries, da bututun mahaifa wato fallopian tubes), da mafitsara, da hanji, da tsoka da ƙasusuwan ƙugu. Saboda tsare-tsaren jiki da yawa suna cikin wannan ƙaramin wuri, gano ainihin dalilin ciwon mara na iya zama da wuya. Ciwon zai iya zama mai soka da ya zo farat ɗaya, ko mara ƙarfi kuma ba ya tafiya. Zai iya zuwa ya tafi tare da zagayen al'adarku, ko ya ci gaba ko da wane lokaci ne na wata.

Ma'aikatan lafiya suna raba ciwon mara gida biyu. Ciwon mara na farat ɗaya (acute) yana zuwa ba zato kuma da ƙarfi, kamar lokacin da Blessing daga Port Harcourt ta farka da ƙarfe 3 na dare da ciwo mai soka mai tsanani har ba ta iya miƙewa tsaye ba. Irin wannan ciwo yakan nuna matsala ta nan take kamar fashewar ovarian cyst, kumburin appendix (appendicitis), ko ciki a wajen mahaifa (ectopic pregnancy). Yana bukatar kulawar likita cikin gaggawa. Ciwon mara na dogon lokaci (chronic) kuwa, yana tasowa a hankali kuma yana ɗaukar watanni shida ko fiye. Wannan shi ne abin da Hauwa ta fuskanta – ciwo da ba ya tafiya wanda ya zama wani ɓangare na rayuwarta ta yau da kullum. Ciwo na dogon lokaci na iya nuna cututtuka kamar endometriosis, adenomyosis, ko cutar kumburin ƙugu ta dogon lokaci (chronic PID).

Irin ciwon da kuke ji yana ba da muhimman alamu. Ciwon murɗewa da ke zuwa yana komawa kamar raƙuman ruwa yakan danganta da mahaifa ko hanji suna matsewa. Ciwo mai kaifi mai soka na iya nuna jijiya ta shiga ciki ko wani abu na farat ɗaya kamar fashewar cyst. Ciwo mara ƙarfi mai nauyi na iya nuna kumburi ko matsewar tsoka. Ciwo mai zafi kamar ƙuna wani lokaci yana nuna matsalar hanyar fitsari ko jijiya. Matan Najeriya da yawa suna bayyana ciwon marar su a matsayin “nauyi” ko “matsi,” kamar wani abu yana danne ƙugunsu.

Wurin ciwon ma yana da muhimmanci. Ciwon da ke tsakiyar ƙasan ciki yakan shafi mahaifa ko mafitsara. Ciwo a gefe ɗaya na iya nuna matsalar ovary, dutsen ƙoda, ko ma appendicitis idan a gefen dama ne. Ciwon da ke bazuwa zuwa ƙasan baya, cinyoyi, ko ɗuwawu yana nuna jijiya ta shiga ciki ko matsalar tsoka da ƙashi. Wasu mata suna jin ciwo lokacin wasu ayyuka kamar saduwa, fitsari, ko bayan gida, kuma wannan yana taimaka wa likitoci su gano tushen ciwon.

Ƙugunku yana ɗauke da sassan da ke jin ciwo, ciki har da gaɓoɓi, tsoka, jijiyoyin haɗi (ligaments), jijiyoyin ji, da jijiyoyin jini. Idan wani abu ya lalace a wannan wurin, tsarin jijiyoyinku yana aika saƙon ciwo zuwa ƙwaƙwalwa. Kumburi yana cikin abubuwan da suka fi jawo ciwo. Idan nama ya kumbura saboda kamuwa da cuta, rauni, ko cututtuka kamar endometriosis, yana fitar da sinadarai da ke tayar da ƙarshen jijiyoyi. Shi ya sa kamuwa da cuta ke jawo rashin jin daɗi mai yawa.

Matsalolin wurin zaman gaɓoɓi ma suna jawo ciwo. Ku ɗauki gaɓoɓin ƙugunku kamar an jera su a hankali a cikin ƙaramin wuri, tsoka da jijiyoyin haɗi suna riƙe da su. Idan wani abu ya kauce daga wurinsa – kamar mahaifa da ta karkata, gaɓar da ta zube ƙasa (prolapse), ko ovarian cyst da ke ɗaukar wuri – zai iya danne abubuwan da ke kewaye da shi ya jawo ciwo. Adhesions, wato igiyoyin tabo da ke tasowa bayan kamuwa da cuta ko tiyata, na iya haɗe gaɓoɓi tare su ja naman da ke jin ciwo.

Matsalolin jijiya suna jawo nasu irin ciwon. Misali, jijiyar pudendal tana ratsa ƙugunku kuma tana iya matsuwa ko ta harzuƙa, ta jawo jin ƙuna ko kamar wutar lantarki tana harbawa. Matsalar tsoka ba a cika kula da ita ba amma tana da yawa fiye da yadda ake tsammani. Tsokokin ƙasan ƙugu (pelvic floor) da ke riƙe gaɓoɓinku na iya yin tsauri da yawa, rauni da yawa, ko su sami wuraren ciwo, kamar dai tsokokin wuya ko baya.

Ga matan Najeriya da yawa, ciwon mara da al'ada suna da alaƙa sosai. A lokacin zagayen al'ada, matakan hormones suna hawa da sauka, suna jawo canje-canje a sassan haihuwa. Prostaglandins, wasu sinadarai masu kama da hormones da ake fitarwa lokacin al'ada, suna sa mahaifa ta matse don zubar da shimfiɗarta. Yawan prostaglandins yana jawo matsewa mai ƙarfi da ciwo mai yawa – wannan shi ne primary dysmenorrhoea, sunan likitanci na ciwon al'ada.

Secondary dysmenorrhoea na nufin ciwon al'ada da wata cuta ta ɓoye ke jawowa. Endometriosis, inda wani nama mai kama da shimfiɗar mahaifa ke girma a wajen mahaifa, ana kiyasta yana shafar 10-15% na mata masu shekarun haihuwa a duniya, ko da yake ainihin alƙaluman Najeriya ba su da yawa. Adenomyosis yana faruwa ne idan wannan nama ya girma cikin bangon mahaifa kansa, yana jawo ciwo mai tsanani da zubar jini mai yawa. Fibroids, wato ƙari marasa haɗari (ba cutar daji ba) a cikin mahaifa, suna shafar 20-25% na mata a shekarun haihuwarsu, kuma sun fi yawa a tsakanin matan Afirka.

Fahimtar wannan alaƙa da al'ada yana da matuƙar muhimmanci domin ana gaya wa mata da yawa a Najeriya cewa tsananin ciwon al'ada abu ne na yau da kullum da dole a jure. Ko da yake ɗan rashin jin daɗi abu ne da aka saba, ciwon da ke hana ku zuwa makaranta, aiki, ko ayyukan yau da kullum ya cancanci kulawar likita. Idan kuna rasa darussa a University of Lagos ko ba za ku iya aiki a shagonku a kasuwar Kano ba saboda ciwon al'ada, wannan alama ce ta neman taimako.

Fahimtar takamaiman cututtukan da ke jawo ciwon mara yana taimaka muku gane alamomi da neman maganin da ya dace. Za mu duba dalilan da matan Najeriya suka fi fuskanta.

Cutar kumburin ƙugu (pelvic inflammatory disease, PID) tana cikin manyan dalilan ciwon mara a tsakanin matan Najeriya masu shekarun haihuwa. Wannan cuta tana shafar mahaifa, bututun mahaifa, da ovaries, kuma yawanci cututtukan da ake ɗauka ta jima'i ne ke jawo ta, kamar chlamydia da gonorrhoea (ciwon sanyi), waɗanda ke hawa sama daga farji. Bisa ga bincike a asibitocin koyarwa na Najeriya, PID ce ke jawo 15-20% na kwantar da mata a sashen cututtukan mata. Alamominta sun haɗa da ciwon ƙasan ciki, fitar ruwa daga farji da ba a saba gani ba, zazzaɓi, da ciwo lokacin saduwa. Idan ba a yi magani ba, PID na iya jawo ciwo na dogon lokaci da rashin haihuwa saboda tabo a bututun mahaifa.

Rashin tsaftar al'ada na iya ƙara haɗarin kamuwa da cuta, musamman idan mata ba su da damar samun kayan al'ada masu tsabta da aminci ko wuraren ruwa da tsafta (WASH) da suka dace. Amfani da tsummoki masu datti, rashin canza audugar mata akai-akai saboda ƙarancin kuɗi, ko amfani da ruwa marar tsabta wajen wanke kayan da ake sake amfani da su yana samar da yanayin da ƙwayoyin cuta ke bunƙasa. Wannan abin damuwa ne musamman lokacin al'ada, domin bakin mahaifa yana ɗan buɗewa kaɗan.

Endometriosis yana jawo ciwon mara da ke ƙara tsananta a hankali, kuma yawanci yana ƙaruwa lokacin al'ada. Mata masu wannan cuta sukan faɗi cewa suna jin ciwo lokacin saduwa, ciwo lokacin bayan gida a lokacin al'ada, wani lokaci kuma rashin haihuwa. Gano shi yana bukatar laparoscopy, wata tiyata wadda ba a samu cikin sauƙi a cibiyoyin lafiya da yawa na Najeriya ba. Hanyoyin magani sun haɗa da maganin rage ciwo, maganin hormones, har zuwa tiyata, kuma kuɗin ya bambanta daga ₦10,000 a wata na magunguna zuwa sama da ₦500,000 na tiyata a asibitoci masu zaman kansu.

Ovarian cysts ƙulle-ƙulle ne masu ruwa a ciki da ke tasowa a kan ovaries ko a cikinsu. Yawancinsu ba su da illa kuma suna ɓacewa da kansu, amma manyan cysts na iya jawo ciwo mara ƙarfi ko ciwo mai kaifi na farat ɗaya idan suka fashe ko suka murɗe (ovarian torsion). Polycystic ovary syndrome (PCOS), wadda ke shafar 5-10% na mata masu shekarun haihuwa, tana jawo ƙananan cysts da yawa tare da rashin daidaiton al'ada, ƙiba, da rashin daidaiton hormones. Matan Najeriya da yawa masu PCOS ba a gano cutar ba saboda ana watsi da alamominta a matsayin matsalar salon rayuwa.

Fibroids a mahaifa sun yi yawa matuƙa, musamman a tsakanin mata 'yan asalin Afirka. Waɗannan ƙari marasa haɗari na iya zama ƙanana kamar ƙwaya ko manyan dunƙule da ke canza siffar mahaifa. Ko da yake fibroids da yawa ba sa nuna alama, wasu suna jawo matsi a ƙugu, zubar jinin al'ada mai yawa, yawan fitsari, da ciwo lokacin saduwa. Wani bincike a Lagos University Teaching Hospital ya gano cewa kusan 35% na matan Najeriya da suka haura shekara 35 suna da fibroids, ko da yake da yawa ba sa nuna alama.

Kamuwa da cuta a hanyar fitsari (UTI) tana shafar miliyoyin matan Najeriya kowace shekara, kuma tana jawo ciwon mara tare da ƙuna lokacin fitsari, yawan fitsari, wani lokaci kuma jini a fitsari. Zafin yanayi, ƙarancin ruwa mai tsabta a wasu wurare, da jinkirta fitsari saboda rashin kyawawan banɗakuna suna ƙara haɗarin UTI. Ko da yake UTI mai sauƙi tana warkewa da maganin ƙwayoyin cuta (antibiotics) mai kuɗin ₦2,000-5,000, cutar da ba a yi wa magani ba na iya bazuwa zuwa ƙoda, ta jawo matsaloli masu tsanani.

Appendicitis, ko da yake ba ta mata kaɗai ba ce, ya kamata a ambace ta domin wani lokaci ana kuskuren ɗaukarta matsalar ovary. Wannan kumburin appendix ne da ke jawo ciwo wanda yawanci yake farawa a kusa da cibiya sannan ya koma ƙasan ciki ta dama. Tana bukatar tiyatar gaggawa. A manyan biranen Najeriya masu cunkoso kamar Lagos ko Abuja, jinkirin isa asibiti saboda cunkoson ababen hawa na iya dagula magani.

Cututtukan da ake ɗauka ta jima'i ban da waɗanda ke jawo PID ma na iya jawo rashin jin daɗi a ƙugu. Genital herpes yana jawo raunuka masu zafi da ciwon ƙugu lokacin da ya tashi. Trichomoniasis yana jawo ƙaiƙayi a farji da rashin jin daɗi a ƙasan ciki. Kunyar da ke tattare da cututtukan jima'i (STIs) a Najeriya na sa mata da yawa su sha wahala a ɓoye maimakon neman magani a cibiyoyin lafiya.

Tsarin narkewar abinci yana ɗaukar babban wuri a ƙugunku, kuma matsaloli a nan na iya yin kama da ciwon sassan haihuwa. Irritable bowel syndrome (IBS) yana jawo murɗewar ciki, kumburin ciki, da canje-canje a yadda ake yin bayan gida. Mata da yawa suna lura cewa alamomin IBS ɗinsu suna ƙara tsananta lokacin al'ada saboda tasirin hormones a kan hanji. Cututtukan kumburin hanji kamar Crohn’s disease da ulcerative colitis, ko da yake ba su da yawa, suna jawo ciwon mara na dogon lokaci tare da gudawa, bayan gida mai jini, da rage nauyi.

Maƙarƙashiya, wadda ke shafar 'yan Najeriya da yawa saboda abinci marar isasshen fiber da rashin shan isasshen ruwa, na iya jawo jin cikar ƙugu da rashin jin daɗi. Hanjin da ya kumbura yana danne gaɓoɓin ƙugu, yana jawo ciwo. Haka nan, interstitial cystitis (ciwon mafitsara na dogon lokaci) yana jawo ciwon mara da gaggawar fitsari ba tare da kamuwa da cuta ba. Ba a cika gano wannan cuta a Najeriya ba domin yawancin ma'aikatan lafiya ba su saba da ita ba.

Matsalar tsokokin ƙasan ƙugu (pelvic floor dysfunction) tana faruwa idan tsokokin da ke riƙe gaɓoɓin ƙugu suka yi tsauri da yawa, suka yi rauni da yawa, ko ba sa aiki tare yadda ya kamata. Alamominta sun haɗa da ciwon mara, wahalar fitsari ko bayan gida, da ciwo lokacin saduwa. Abubuwan da ke taimakawa wajen jawo ta sun haɗa da rauni lokacin haihuwa (wanda ya zama ruwan dare saboda yawan haihuwa a Najeriya), maƙarƙashiya ta dogon lokaci, da ɗaukar kaya masu nauyi – ku yi tunanin matan da ke ɗaukar bokitin ruwa a kansu ko kayan kasuwa.

Pudendal neuralgia, wato matsewa ko harzuƙar jijiyar pudendal, yana jawo ciwon mara mai ƙuna wanda ke ƙara tsananta idan an zauna. Ana yawan kuskuren gano shi domin yawancin ma'aikatan lafiya a Najeriya ba a horar da su gane shi ba. Matsalolin kwankwaso ko ƙasan baya ma na iya tura ciwo zuwa ƙugu. Ƙugun da bai daidaita ba saboda wata ƙafa ta fi wata gajarta, ko ciwon gaɓoɓi (arthritis) a mahaɗar kwankwaso, na iya jin kamar ciwon mara.

Tiyatar ciki ko ta ƙugu da aka yi a baya na iya jawo adhesions – tabon ciki da ke haɗe gaɓoɓi tare. Waɗannan adhesions suna ja da jawowa idan ana motsi, suna jawo ciwo na dogon lokaci. Matan da aka yi musu tiyatar haihuwa (caesarean), cire fibroid, ko cire appendix na iya samun adhesions bayan watanni ko shekaru.

Ba kowane ciwon mara ne ke bukatar kulawar gaggawa ba, amma sanin alamomin haɗari yana taimaka muku yanke shawara mai kyau game da neman taimakon likita. Fahimtar bambanci tsakanin ciwon da za ku iya lura da shi a gida da ciwon da ke bukatar kulawa nan take na iya kare lafiyarku da ikon haihuwarku.

Wasu alamomi suna nuna gaggawar lafiya da ke bukatar zuwa asibiti nan take. Ciwon mara mai tsanani da ya zo farat ɗaya har ya sa tsayuwa ko tafiya ta yi wuya na iya nuna fashewar ovarian cyst, murɗewar ovary (ovarian torsion), ko ciki a wajen mahaifa (ectopic pregnancy). Ectopic pregnancy yana faruwa ne idan ƙwan da aka haɗa (fertilised egg) ya kafu a wajen mahaifa, yawanci a bututun mahaifa, kuma yana iya zama barazana ga rai idan bututun ya fashe. Alamominsa sun haɗa da ciwo mai kaifi a gefe ɗaya na mara, zubar jini daga farji, jiri, da ciwon kafaɗa.

Ciwon mara tare da zazzaɓi da rawar sanyi yana nuna kamuwa da cuta, watakila PID, appendicitis, ko kamuwar ƙoda da cuta. Kada a yi watsi da zazzaɓi sama da 38°C (100.4°F) tare da ciwon mara. Haka nan, ciwon mara tare da zubar jini mai yawa daga farji wanda ke jiƙa audugar mata cikin awa ɗaya, musamman idan kuna da ciki ko kun haihu ba da daɗewa ba, yana bukatar a duba shi cikin gaggawa. Ciwo tare da amai, musamman idan ba za ku iya riƙe abinci ko ruwa a ciki ba, na iya nuna appendicitis, toshewar hanji, ko kamuwa da cuta mai tsanani.

Idan kuna Lagos, Abuja, Kano, ko wasu manyan birane, ku tafi sashen gaggawa na asibitin koyarwa ko sanannen asibiti mai zaman kansa. A ƙananan garuruwa, duk cibiyar lafiya da ke akwai ya kamata ta yi binciken farko kuma ta tura ku gaba idan ana bukata. Kada damuwa game da kuɗi ta jinkirta kulawar gaggawa – asibitocin koyarwa da yawa suna rage farashi, kuma rayuwarku da ikon haihuwarku sun cancanci kariya.

Wasu alamomi ba na gaggawa ba ne amma har yanzu suna bukatar likita ya duba su cikin kwanaki ko makonni. Ciwon da ya ci gaba fiye da makonni biyu ba tare da sauƙi ba ya cancanci kulawa. Idan ciwon yana kawo cikas a rayuwarku ta yau da kullum – yana hana ku zuwa makaranta, yin aikinku, ko kula da iyalinku – ya isa a magance shi. Matan Najeriya da yawa suna ɗaukar wahala a matsayin abu na yau da kullum domin ana ce musu su kasance masu ƙarfin hali, amma ciwo na dogon lokaci yana shafar lafiyar ƙwaƙwalwa, dangantaka, da walwala gaba ɗaya.

Ciwo lokacin saduwa (dyspareunia) yana da yawa, amma ba abu ne na yau da kullum ba. Ko da yake ɗan rashin jin daɗi lokaci-lokaci na iya zama saboda rashin isasshen danshi ko yanayin kwanciya, ciwo da ke maimaituwa koyaushe yana nuna endometriosis, cutar kumburin ƙugu, kamuwar farji da cuta, ko matsalar tsokokin ƙasan ƙugu. Wannan alama tana shafar zaman aure kuma ta cancanci kulawar likita cikin tausayi duk da kunyar da mata da yawa ke ji wajen magana game da ita.

Canje-canje a yanayin al'adarku tare da ciwon mara – al'ada ta yi yawa, ta yawaita zuwa, ko ta fi ciwo fiye da yadda aka saba – na iya nuna fibroids, adenomyosis, ko rashin daidaiton hormones. Haka nan, wahalar fitsari, fitsari mai ciwo, ko jini a fitsari tare da ciwon mara na iya nufin UTI, dutsen ƙoda, ko wasu matsalolin hanyar fitsari da ke bukatar magani.

Kafin ku je wurin ma'aikacin lafiya, rubuta bayanan ciwonku yana taimakawa wajen gano cutar. Ku rubuta lokacin da ciwon ya fara da ko ya zo farat ɗaya ko a hankali. Ku rubuta ainihin inda kuke jin ciwon da ko yana motsawa ko yana bazuwa zuwa wani wuri. Ku bayyana irin ciwon da kalmomi kamar mai kaifi, mara ƙarfi, murɗewa, ƙuna, ko nauyi. Ku auna ƙarfinsa daga 1-10, inda 10 shi ne mafi tsananin ciwon da za a iya tunani.

Ku lura da lokacin da ciwon ke zuwa. Shin yana da alaƙa da zagayen al'adarku, yana bayyana kafin ko lokacin al'ada? Shin yana faruwa lokacin ko bayan saduwa, fitsari, ko bayan gida? Shin yana ƙaruwa idan kuna motsi ko yana sauƙi idan kun huta? Ku rubuta abin da ke rage shi – ɗumi, sanyi, wasu yanayin zama ko kwanciya, ko magunguna. Ku rubuta alamomin da ke tare da shi kamar zazzaɓi, fitar ruwa da ba a saba gani ba, canje-canjen fitsari, ko matsalolin narkewar abinci.

Wannan bayani yana da matuƙar amfani ga likitanku. Cibiyoyin lafiya da yawa a Najeriya ba su da isasshen lokaci ga kowane mara lafiya saboda yawan marasa lafiya. Zuwa da bayanai a tsare yana taimaka muku isar da saƙonku da kyau lokacin ganin likita, don likitanku ya fahimci duk abin da ke faruwa. Kuna iya rubuta wannan a ƙaramin littafin rubutu ko a manhajar rubutu (notes) ta wayarku.

Samun kulawar lafiya da ta dace don ciwon mara a Najeriya yana nufin fuskantar ƙalubale kamar kuɗi, samun cibiyoyin lafiya, wani lokaci kuma halin wasu ma'aikatan lafiya. Duk da haka, sanin zaɓuɓɓukanku da yadda za ku tsaya wa kanku yana ƙara damarku ta samun sauƙi.

Wurin farko da za ku je zai iya zama cibiyar lafiya matakin farko (PHC) a ƙaramar hukumarku. Waɗannan cibiyoyi suna ba da kulawar mata ta asali, za su iya yin binciken farko, su yi maganin kamuwa da cuta mai sauƙi, kuma su tura matsaloli masu sarƙaƙiya gaba. PHC suna karɓar ƙaramin kuɗi, yawanci ₦500-2,000 na ganin ma'aikacin lafiya. Sai dai yawancinsu ba su da ɗakin gwaje-gwaje da ƙwararrun likitoci, don haka ciwon mara mai sarƙaƙiya yawanci yana bukatar a tura ku gaba.

Manyan asibitoci (General Hospitals) na jiha suna ba da kulawa mafi faɗi, ciki har da gwaje-gwaje a ɗakin gwaji, hoton ultrasound, da ganin ƙwararrun likitoci. Asibitocin cututtukan mata a waɗannan wurare za su iya gano kuma su yi maganin yawancin dalilan ciwon mara. Kuɗin ganin likita yana tsakanin ₦1,000-5,000, ban da ƙarin kuɗin gwaje-gwaje da magunguna. Hoton ultrasound na ciki da ƙugu yawanci yana kai ₦5,000-15,000, gwaje-gwajen jini kuma suna tsakanin ₦2,000-10,000 gwargwadon gwajin da aka bukata.

Asibitocin koyarwa a manyan birane kamar Ahmadu Bello University Teaching Hospital a Zaria, University College Hospital a Ibadan, ko Lagos University Teaching Hospital suna ba da kulawar ƙwararru da gwaje-gwaje na zamani. Waɗannan asibitoci suna da likitocin mata (gynaecologists), likitocin hanyar fitsari (urologists), likitocin ciki da hanji (gastroenterologists), da sauran ƙwararru da za su iya magance ciwon mara mai sarƙaƙiya. Ko da yake wani lokaci akwai cunkoso da dogon jira, asibitocin koyarwa suna ba da kulawa mai inganci a farashi mai rangwame ga waɗanda ke da wasiƙar turawa (referral).

Asibitoci da clinics masu zaman kansu suna ba da sabis cikin sauri da yanayi mai daɗi, amma da tsada sosai. Ganin ƙwararren likita zai iya kai ₦10,000-30,000, kuma ayyuka da tiyata na iya kai ɗaruruwan dubban naira. Wasu 'yan Najeriya suna amfani da asibitoci masu zaman kansu don gano cutar da farko, sannan su nemi magani a asibitocin gwamnati don rage kuɗi.

Gano dalilin ciwon mara sau da yawa yana bukatar gwaje-gwaje don ganin cikin jiki da gano kamuwa da cuta. Ultrasound na ƙugu shi ne gwajin hoto da aka fi yi, yana amfani da raƙuman sauti don ɗaukar hoton mahaifa, ovaries, da mafitsara. Yana iya gano fibroids, cysts, ectopic pregnancy, da wasu cututtuka. Ana yin ultrasound na waje ta kan ciki, yayin da transvaginal ultrasound ke ba da hoto mafi bayyana ta hanyar sanya wata na'ura a cikin farji.

Gwaje-gwajen ɗakin gwaji sun haɗa da ɗaukar samfur daga cikin farji (high vaginal swab) don duba kamuwa da cuta, gwajin fitsari da noman ƙwayoyin cuta (urine culture) don UTI, da gwajin jini don duba alamomin kamuwa da cuta, ciki, ko ƙarancin jini (anaemia). Wasu cibiyoyi za su iya gwada takamaiman cututtukan jima'i kamar chlamydia da gonorrhoea, ko da yake ba ko'ina ake samun waɗannan gwaje-gwaje ba. Idan kuna zargin cutar jima'i (STI), ku nemi a yi muku gwajin musamman, domin wasu ma'aikatan lafiya ba sa yin sa a kai a kai.

Ga matsaloli masu sarƙaƙiya, likitanku zai iya ba da shawarar laparoscopy, wata tiyata inda ake saka kyamara ta ƙaramin yanka don ganin gaɓoɓin ƙugu kai tsaye. Wannan ita ce hanya mafi inganci ta gano endometriosis kuma tana iya gano adhesions da wasu matsalolin da ultrasound ba ya nunawa. Laparoscopy yana bukatar maganin sa barci gaba ɗaya (general anaesthesia) kuma yana kai ₦150,000-400,000 a yawancin cibiyoyin Najeriya. CT scan ko MRI suna ba da cikakken hoto amma suna da tsada (₦30,000-80,000) kuma ba a samun su sosai a wajen manyan birane.

Magani ya dogara gaba ɗaya ga dalilin ciwonku. Kamuwa da cuta yana bukatar maganin ƙwayoyin cuta (antibiotics) – maganin PID yawanci ya ƙunshi haɗakar antibiotics na kwanaki 10-14 mai kuɗin ₦5,000-15,000. UTI tana warkewa da antibiotics na ɗan gajeren lokaci mai kuɗin ₦2,000-5,000. Yana da matuƙar muhimmanci ku gama duka maganin antibiotics ko da kun ji sauƙi, domin rashin gama magani yana sa ƙwayoyin cuta su daina jin magani (antibiotic resistance) kuma cutar ta dawo.

Rage ciwo sau da yawa ya ƙunshi magungunan rage ciwo da kumburi (NSAIDs) kamar ibuprofen ko diclofenac, waɗanda ke rage ciwo da kumburi duka. Kuɗinsu ₦500-2,000 na maganin mako guda. Don ciwo mafi tsanani, likitoci na iya rubuta magunguna masu ƙarfi. Sanya ɗumi da kwalbar ruwan zafi da aka nannaɗe da zane na iya rage ciwon murɗewa na al'ada ko na matsewar tsoka.

Maganin hormones yana taimakawa cututtuka kamar endometriosis, adenomyosis, da ciwon al'ada. Ƙwayoyin hana ɗaukar ciki, waɗanda ke daidaita zagayen al'ada da rage ciwonta, suna kai ₦1,000-3,000 a wata. Magungunan progestin kaɗai ko hormonal IUD na iya dakatar da al'ada gaba ɗaya, su rage alamomin endometriosis. Waɗannan zaɓuɓɓuka suna bukatar kulawar likita don sarrafa illolinsu da tabbatar da sun dace da ku.

Tiyata tana zama dole idan sauran magunguna sun kasa ko ga wasu takamaiman cututtuka. Tiyatar laparoscopy na iya cire naman endometriosis, ta saki adhesions, ko ta cire ovarian cysts tare da kiyaye ikon haihuwa. Myomectomy tana cire fibroids tare da barin mahaifa a wurinta. Hysterectomy, wato cire mahaifa, ita ce mataki na ƙarshe ga cututtuka kamar adenomyosis mai tsanani a matan da suka gama haihuwa. Kuɗin tiyata ya bambanta sosai, daga ₦100,000 a asibitocin koyarwa na gwamnati zuwa sama da ₦1,000,000 a asibitoci masu zaman kansu.

Ciwon mara yana ɗora nauyin kuɗi kai tsaye da kuma a kaikaice a kan matan Najeriya da iyalansu. Fahimtar waɗannan kuɗaɗe da nemo hanyoyin sarrafa su yana rage damuwar da ke ƙara wa wahalar jiki nauyi.

Kuɗin gano da maganin ciwon mara ya bambanta sosai gwargwadon dalilin ciwon da inda kuka nemi kulawa. Mace mai UTI mai sauƙi za ta iya kashe ₦5,000 gaba ɗaya na ganin ma'aikacin lafiya, gwajin fitsari, da antibiotics a PHC. Wadda ke da endometriosis da ke bukatar tiyatar laparoscopy, kwanciya a asibiti, da ci gaba da maganin hormones za ta iya kashe ₦300,000-500,000, kuɗin da iyalai da yawa a Najeriya ba za su iya samu ba.

Cututtuka na dogon lokaci suna kawo kashe kuɗi mai ci gaba. Mace mai PCOS za ta iya kashe ₦5,000-10,000 a wata a kan magunguna da ƙarin sinadarai (supplements). Wadda ke fama da PID mai dawowa saboda abokin zamanta bai yi magani ba tana bukatar shan antibiotics akai-akai. Waɗannan kuɗaɗe masu maimaituwa suna matsa wa kasafin kuɗin gida, musamman a iyalan da tuni suke fama da samun abinci, kuɗin makaranta, da sauran abubuwan bukata.

'Yan Najeriya da yawa ba su da inshorar lafiya, suna biyan kuɗin magani gaba ɗaya daga aljihunsu. National Health Insurance Scheme (NHIS) tana ɗaukar wasu ma'aikatan gwamnati kuma tana ba da damar samun wasu magunguna, amma tana da iyaka kuma cibiyoyi da yawa ba sa karɓarta. Inshorar lafiya mai zaman kanta tana da tsada kuma ba a cika samun ta ba. Wannan yana nufin gaggawar lafiya na iya girgiza tattalin arzikin iyali matuƙa.

Ban da kuɗin asibiti, ciwon mara yana shafar ƙarfin mata na samun kuɗi. Rasa aiki ko makaranta saboda ciwo yana nufin rasa kuɗin shiga ko kasancewa a baya a karatu. 'Yar kasuwa da ta rufe rumfarta na kwanaki uku saboda tsananin ciwon al'ada ta rasa ribar waɗannan kwanaki. Ɗalibar da ta rasa laccoci tana sha wahala wajen cim ma sauran, kuma za ta iya faɗuwa a jarrabawa, abin da ke shafar damarmakinta na gaba.

Rage ƙwazo yayin aiki da ciwo ma yana da nasa asara. Kuna iya kasancewa a wurin aiki a zahiri amma ba za ku iya yin aiki da cikakken ƙarfi ba, wanda ke shafar abin da kuke samarwa, kuma watakila kuɗin shigarku idan ana biyan ku gwargwadon aikin da kuka gama. Nauyin ciwo da ba ya tafiya yana rage maida hankali da ikon yanke shawara.

Ga mata a ayyukan da ba na hukuma ba – kasuwanci a kasuwa, gyaran gashi, dafa abinci na sayarwa, noma – babu hutun rashin lafiya ko tallafin naƙasa. Ciwo kai tsaye yana nufin rage kuɗin shiga. Wannan yana matsa musu su yi aiki duk da wahala, abin da zai iya ƙara tsananta yanayinsu. Mata a ayyukan hukuma na iya ƙare hutun shekara gaba ɗaya wajen fama da cuta ta dogon lokaci, ba tare da sauran lokacin hutu ko na bukatun iyali ba.

Ku fara da rigakafi inda hakan zai yiwu. Kiyaye tsaftar al'ada mai kyau ta amfani da kayan al'ada masu tsabta da inganci yana rage haɗarin kamuwa da cutar da ke jawo PID da ciwon mara na dogon lokaci. Ko da yake audugar mata ta jefarwa kamar ta fi araha a farko, ₦50-100 kowacce, tana kai ₦600-1,200 a wata ko ₦7,200-14,400 a shekara. Audugar mata mai wankewa mai inganci tana bukatar ƙarin kuɗi a farko amma tana ɗaukar shekaru 2-3, kuma a ƙarshe tana tara kuɗi tare da rage haɗarin kamuwa da cuta saboda ingantattun kayan da aka yi ta da su.

Ku nemi kulawa mai rangwame a cibiyoyin gwamnati duk lokacin da zai yiwu. Asibitocin koyarwa suna ba da kulawar ƙwararru mai inganci a farashi ƙasa da na masu zaman kansu. Wasu jihohi suna da shirye-shiryen lafiyar uwa da ke ba da kulawar lafiyar haihuwa kyauta ko a rangwame ga mata. Asibitocin addini wani lokaci suna ba da kulawa ta sadaka ko tsarin biya a hankali ga waɗanda ke cikin matsin kuɗi.

Kada ku yi watsi da alamomi kuna fatan za su tafi da kansu. Maganin cututtuka kamar PID da wuri yana hana matsalolin da za su bukaci magani mafi tsada daga baya. Kamuwa da cuta ta ₦10,000 da ba a yi wa magani ba na iya zama gaggawar tiyata ta ₦500,000. Haka nan, magance ciwon al'ada da wuri na iya hana endometriosis da ba a gano ba ci gaba har ta lalata ikon haihuwa.

Ku gina ƙungiyar goyon baya daga iyali da abokai da za su taimaka lokacin ciwo. A zamantakewar 'yan Najeriya, taimakon juna abu ne da aka gada – ku dogara da shi. 'Yar'uwa da za ta kula da rumfarku a kasuwa, ƙawa da za ta ɗauko 'ya'yanku daga makaranta, ko uwa da ke kawo abinci a ranakun wahala, duk suna rage nauyin fama da ciwo tare da ci gaba da ayyukanku.

Imanin gargajiya da bayanan ƙarya sukan hana matan Najeriya neman kulawar da ta dace don ciwon mara. Fuskantar waɗannan camfe-camfe kai tsaye yana taimaka muku yanke shawara mai kyau game da lafiyarku.

Iyaye mata, goggonni, da kakanni mata da yawa a Najeriya suna gaya wa 'yan mata cewa ciwon al'ada mai tsananin gaske wani ɓangare ne na zama mace, abin da za a karɓa a jure a shiru. Wannan imani yana jawo wahala mai yawa kuma yana barin cututtuka masu haɗari su ci gaba ba tare da magani ba. Ko da yake ɗan ciwon murɗewa na al'ada yana da yawa, yana shafar kusan 80% na mata a wani lokaci, ciwo mai tsanani da ke hana ayyukan yau da kullum ba abu ne na yau da kullum ba.

Ciwon da ke hana ku zuwa makaranta ko aiki, wanda maganin rage ciwo da ake saya ba tare da takardar likita ba ba ya rage shi, ko wanda ke jawo amai da suma, yana bukatar likita ya duba shi. Wannan matakin ciwo na iya nuna endometriosis, adenomyosis, fibroids, ko rashin daidaiton hormones mai tsanani – dukansu cututtuka ne da ake iya yi musu magani. Bincike ya nuna cewa mata masu endometriosis suna jira a matsakaici shekaru 7-10 tsakanin farkon alamomi da gano cutar, wani ɓangare saboda ana watsi da ciwonsu a matsayin “al'ada ta yau da kullum.”

Imanin cewa dole mata su jure kawai ya samo asali ne daga zamanin da hanyoyin magani ba su da yawa kuma ba a ba lafiyar mata muhimmanci ba. Yanzu muna da magungunan rage ciwo, maganin hormones, da tiyata da za su iya inganta rayuwa matuƙa. Ba dole ne ku sha wahala ba. Idan mahaifiyarku ko kakarku ta sha wahalar al'ada mai tsanani kuma ta ce muku haka rabonku yake a rayuwa, ku fahimci cewa abin da ya same su ba shi ne ke ƙayyade abin da ke akwai gare ku yanzu ba.

Ko da yake matsalolin cututtukan mata tabbas suna jawo ciwon mara, ɗaukar cewa kowane ciwon mara yana da alaƙa da mahaifa ko ovaries na iya jinkirta gano ainihin cutar. Ƙugunku yana ɗauke da tsare-tsaren gaɓoɓi da yawa – na haihuwa, na fitsari, na narkewar abinci, na tsoka da ƙashi, da na jijiyoyi. Mace da ta tabbatar wa kanta cewa ciwon marar ta ovarian cyst ne zai iya zama a zahiri tana da irritable bowel syndrome, dutsen ƙoda, ko matsalar tsokokin ƙasan ƙugu.

Wannan kuskuren fahimta wani lokaci yana sa mata su je wurin likitocin mata kaɗai, alhali likitan hanyar fitsari (urologist), likitan ciki da hanji (gastroenterologist), ko ma'aikacin gyaran jiki (physiotherapist) zai fi dacewa. A tsarin lafiyar Najeriya inda tura mara lafiya wurin ƙwararru ke da iyaka, farawa da likita na gama-gari wanda zai iya duba duk yiwuwar sau da yawa ya fi kyau fiye da zuwa wurin ƙwararre da kanku bisa zato.

Saboda sassan ƙugu suna da alaƙa da juna, matsala guda na iya shafar tsare-tsare da yawa. Endometriosis ya fi shafar sassan haihuwa, amma yakan shafi hanji da mafitsara ma. Matsalar tsokokin ƙasan ƙugu tana shafar fitsari, bayan gida, da saduwa a lokaci guda. Gano cutar yadda ya kamata yana bukatar duba duk yiwuwar maimakon mai da hankali kan tsarin gaɓa guda kawai.

A wasu al'ummomin Najeriya, ana danganta ciwon mara da ba ya tafiya da hare-hare na ruhaniya, la'ana, ko maita, abin da ke sa mata su nemi taimako daga masu maganin gargajiya, coci, ko masallaci maimakon cibiyoyin lafiya. Ko da yake imani da ibada suna ba da muhimmin kwanciyar hankali, bai kamata su maye gurbin binciken likita ga alamomin jiki ba.

Babu saɓani tsakanin imani da magani. Ma'aikatan lafiya da yawa a Najeriya mutane ne masu riƙe addini sosai waɗanda ke ganin ilimin likitanci a matsayin baiwa daga Allah. Neman kulawar likita ba ya nuna rashin imani – a maimakon haka, amfani ne da abubuwan da ke akwai cikin hikima. Kuna iya yin addu'ar samun lafiya yayin da kuke ganin likita. Kuna iya zuwa coci yayin da kuke shan magungunan da aka rubuta muku. Waɗannan hanyoyi suna taimakon juna ne, ba sa saɓa wa juna.

Wasu mata suna ɓata lokaci da kuɗi masu daraja a kan “maganin ruhaniya” yayin da cututtukan da ake iya magani ke ƙara tsananta. Mace mai PID da ke ɓata makonni tana zuwa taron fitar da aljanu maimakon shan antibiotics tana fuskantar haɗarin ciwo na dogon lokaci da rashin haihuwa. Wadda ke da ectopic pregnancy da aka yi wa addu'a maimakon tiyata tana fuskantar haɗarin mutuwa saboda zubar jini a ciki. Gaggawar lafiya tana bukatar maganin likita.

Duk da haka, damuwa, fargaba, da raunin zuciya suna shafar yadda ake jin ciwon jiki da gaske kuma suna iya ƙara tsananta ciwon mara. Addu'a, natsuwar zuci (meditation), da ayyukan ibada da ke rage damuwa na iya zama ƙari mai amfani ga maganin likita. Abin da ke da muhimmanci shi ne “ƙari ga” ba “maimakon” kulawar likita ba.

A Sana Pads, mun fahimci cewa lafiyar al'ada tana da alaƙa sosai da lafiyar ƙugu gaba ɗaya. Burinmu na kawo ƙarshen talaucin al'ada (period poverty) a Najeriya ya wuce samar da kayayyaki – mun dage kan ilimantarwa, tsafta, da ƙarfafa mata su gane lokacin da wani abu ke bukatar kulawar likita.

Rashin tsaftar al'ada yana taimakawa sosai wajen jawo kamuwar ƙugu da cuta da ke haifar da ciwo na farat ɗaya da na dogon lokaci. Idan mata ba su da damar samun kayan al'ada masu tsabta masu tsotse jini, sukan koma amfani da abubuwan da ke ƙara haɗarin kamuwa da cuta. Tsofaffin tsummoki da ba a wanke su kuma ba a busar da su yadda ya kamata ba, jaridu, cikin katifa, ko audugar mata ta jefarwa da aka daɗe ana sanye da ita saboda ƙarancin kuɗi, duk suna samar da yanayin da ƙwayoyin cuta ke bunƙasa. Lokacin al'ada, bakin mahaifa yana ɗan buɗewa don jini ya fita, wanda ke buɗe hanya ga ƙwayoyin cuta su hau cikin mahaifa da bututun mahaifa, su jawo PID.

An tsara audugar mata mai wankewa ta mu musamman don bukatun matan Najeriya da yanayin ƙasarmu. Yadudduka na auduga masu shaƙar iska suna rage taruwar danshi da ke sa ƙwayoyin cuta su yawaita. Bayan audugar mai hana zubewa yana riƙe jini a wurinsa, yana ba da damar tsafta mai kyau. Mafi muhimmanci, saboda audugar mata ta mu tana ɗaukar shekaru 2-3, mata za su iya canza ta sau da yawa yadda suke bukata ba tare da damuwa game da kuɗin kowane canji ba. Wannan abu da ake gani kamar ƙarami yana kawo babban bambanci wajen hana kamuwa da cuta.

Tun lokacin da aka kafa mu, Sana Pads ta tallafa wa mata sama da 10,000 kai tsaye kuma ta raba audugar mata sama da 30,000 a faɗin Najeriya. Mun haɗa kai da makarantu, ƙungiyoyi masu zaman kansu (NGOs), da ƙungiyoyin lafiya don isa ga 'yan mata da mata da ke fuskantar manyan shingaye ga lafiyar al'ada. Ban da kayayyaki, muna ba da ilimi game da tsaftar al'ada, lafiyar haihuwa, da lokacin neman kulawar likita. Mata da yawa da ke karɓar audugar mata ta mu ba su taɓa yin magana game da lafiyar al'ada ba – muna canza hakan ta hanyar ilimantarwa cikin girmamawa da mutunta gargajiyar jama'a.

A matsayinmu na masana'anta da ke Najeriya, mun fahimci takamaiman ƙalubalen da matanmu ke fuskanta. Mun san yanayin zafi da danshi da ke sa tsotsa da shaƙar iska su zama masu matuƙar muhimmanci. Mun fahimci ƙarancin ruwan famfo a al'ummomi da yawa, shi ya sa ake iya wanke audugar mata ta mu da ruwa kaɗan. Mun san irin ƙuntatattun banɗakunan makarantu inda babu isasshen sirri na canza audugar mata. An tsara kayayyakinmu ne da la'akari da waɗannan haƙiƙanin abubuwa.

Aikinmu ya mai da hankali kan mutunci da ƙarfafawa. Idan mace tana da kariyar al'ada amintacciya, za ta iya zuwa makaranta ko aiki lokacin al'adarta ba tare da tsoro da fargaba ba. Idan ba ta damuwa koyaushe game da zubewa ko kamuwa da cuta, za ta iya mai da hankali kan karatunta da sana'arta. Idan tana da sahihin bayani game da jikinta, za ta iya gane matsaloli da wuri kuma ta nemi kulawar da ta dace. Ta haka ne muke ba da gudummawa wajen kawo ƙarshen ba talaucin al'ada kaɗai ba, har ma da babban rashin daidaito a lafiyar da matan Najeriya ke fuskanta.

Fahimtar ciwon mara shi ne mataki na farko, amma ilimi yana amfani ne kawai idan aka haɗa shi da aiki. Kun cancanci ku rayu ba tare da ciwo na dogon lokaci ba, tare da samun kulawa da goyon baya da suka dace.

Ku fara da ɗaukar ciwonku da muhimmanci. Idan an ce muku abu ne na yau da kullum ko kuna wuce gona da iri, ku nemi ma'aikacin lafiya da zai saurare ku. Abin da kuke ji a jikinku gaskiya ne. Ku riƙe littafin rubuta ciwo na aƙalla wata guda, kuna rubuta bayanan da muka tattauna a baya – lokaci, wuri, ƙarfin ciwo, da alamomin da ke tare da shi. Waɗannan bayanai suna ba ku ƙarfi lokacin neman kulawa.

Kada ku jinkirta neman taimako idan kun ga alamomin haɗari. Ciwo mai tsanani na farat ɗaya, ciwo tare da zazzaɓi, ko ciwo tare da zubar jini mai yawa yana bukatar a duba shi da sauri. Don ciwo na dogon lokaci, ku nemi lokacin ganin likita ko da kuna jin tsoro ko kunya. Likitoci suna ganin matsalolin lafiyar haihuwa kowace rana – babu wani abu game da jikinku da zai ba su mamaki. Idan ma'aikacin lafiya ya yi watsi da damuwarku, ku nemi ra'ayin wani likita na biyu.

Yayin da kuke jiran ganin likita ko tsakanin magunguna, ku mai da hankali kan rigakafi da kula da kanku. Ku kiyaye tsaftar al'ada sosai da kayayyaki amintattu. Premium Pads ɗinmu masu layer ɗaya mai hana zubewa da layer uku masu tsotsa suna aiki da kyau ga jinin al'ada matsakaici, suna ba ku damar canzawa akai-akai lokacin al'ada. Ga ranakun jini mai yawa, Maxi Pads masu layer biyar masu tsotsa suna ba da kariya ba tare da kauri ba. Idan sabon shiga ne ku a audugar mata mai wankewa, Starter Kit ɗinmu ya ƙunshi Premium Pads guda uku da jakar ajiya, wato duk abin da kuke bukata don farawa.

Ku riƙa shan isasshen ruwa, musamman a yanayin zafin Najeriya, don kare lafiyar hanyar fitsari. Kada ku jinkirta fitsari idan kun ji bukata – riƙe fitsari na dogon lokaci yana ƙara haɗarin UTI. Ku riƙa yin motsa jiki masu sauƙi na tsakiyar jiki da tsokokin ƙasan ƙugu don kiyaye ƙarfi da daidaiton tsoka. Ku rage maƙarƙashiya ta dogon lokaci ta hanyar cin abinci mai isasshen fiber da shan ruwa, domin matsa wa kai wajen bayan gida yana lalata tsokokin ƙasan ƙugu.

Ƙungiyoyi masu zaman kansu (NGOs), makarantu, ƙungiyoyin addini, da ƙungiyoyin al'umma suna da muhimmiyar rawa wajen kula da lafiyar ƙugu a Najeriya. Ku fara da samar da yanayi inda mata za su iya tattauna damuwarsu ta lafiya ba tare da kunya ba. Zaman ilimantarwa da ke sa magana game da al'ada, ciwon mara, da lafiyar haihuwa ta zama abu na yau da kullum yana rage tsangwamar da ke hana mata neman kulawa.

Ku samar ko ku sauƙaƙa samun kayan al'ada masu inganci. Idan kuna raba audugar mata mai wankewa ga ɗalibai ko mutanen al'umma, ba talaucin al'ada kaɗai kuke magancewa ba – kuna rage haɗarin kamuwa da cutar da ke jawo ciwon mara da matsalolin haihuwa. Ƙungiyoyi za su iya yin odar fakiti nawa suke bukata a kan tsayayyen farashinmu na kowane fakiti, tare da kai wa kowace jiha a Najeriya. Zaɓuɓɓukanmu na sayayya mai yawa suna ba makarantu damar ba da audugar mata ga dukkan ɗalibai masu al'ada, ko NGOs su saka su a shirye-shiryen wayar da kan lafiya.

Ku haɗa kai da cibiyoyin lafiya na yankinku don samar da gwaje-gwaje da tura mutane gaba. Tsari mai sauƙi inda wata ma'aikaciyar jinya ke ziyartar makarantarku duk bayan watanni uku don tattauna lafiyar al'ada da duba matsaloli yana kawo babban bambanci. Ku horar da malamai, shugabannin matasa, da ma'aikatan shirye-shirye su gane alamomin haɗari na matsalolin ƙugu masu tsanani don su ƙarfafa 'yan mata su nemi kulawa.

Ku samar da tsarin goyon baya ga matan da ke fama da ciwon mara na dogon lokaci. Ƙungiyar goyon baya a cocinku ko cibiyar al'umma inda mata ke raba abubuwan da suka fuskanta da hanyoyin jurewa tana rage kaɗaici. Ku haɗa mata da shirye-shiryen tallafin kuɗi ga waɗanda ke bukatar kulawar likita amma ba su da hali. Ku nemi ingantattun ayyukan lafiyar mata a al'ummarku – hukumomin lafiya na ƙananan hukumomi suna bukatar su ji cewa jama'arsu na bukatar ingantacciyar damar samun kulawar cututtukan mata.

Ciwon mara yana shafar miliyoyin matan Najeriya, amma ba dole ne ya ƙayyade rayuwarku ko ya taƙaita damarku ba. Da ilimi game da dalilai, alamomin haɗari, da magungunan da ke akwai, za ku iya tsaya wa lafiyarku yadda ya kamata. Fahimtar cewa tsananin ciwo ba abin da dole ku jure kawai ba ne yana canza komai.

Wasu ciwon mara suna warkewa da matakai masu sauƙi – maganin kamuwa da cuta, inganta tsaftar al'ada, ko sauya salon rayuwa. Wasu dalilai suna bukatar kulawar likita mai sarƙaƙiya, amma akwai hanyoyin magani ko ga cututtuka kamar endometriosis da ba su da cikakkiyar warkarwa. Rage ciwo, maganin hormones, da tiyata na iya inganta rayuwa matuƙa. Abin da ke da muhimmanci shi ne neman a duba ku maimakon shan wahala a shiru.

Rigakafi yana da matuƙar muhimmanci. Kiyaye tsaftar al'ada sosai da audugar mata mai wankewa mai inganci, kula da lafiyar jima'i ciki har da kariya daga cututtukan jima'i, shan isasshen ruwa, da sauraron alamomin jikinku duk suna rage haɗarin kamuwa da cututtukan da ke jawo ciwon mara. Waɗannan ayyuka, ko da yake masu sauƙi ne, suna kawo bambanci na gaske wajen kare lafiyar haihuwarku da ikon haihuwarku na gaba.

Lafiyarku ta cancanci a fifita ta duk da sauran bukatun da ke kan lokacinku, ƙarfinku, da dukiyarku. Matan Najeriya suna ɗauke da nauyi mai yawa – kula da iyali, neman kuɗi, tafiyar da gida, ba da gudummawa ga al'umma. Amma ba za ku iya zuba ruwa daga kwanon da babu komai a ciki ba. Magance matsalolin lafiya kamar ciwon mara ba son kai ba ne – dole ne don walwalarku da ikonku na cika duk waɗannan ayyukan da kuke darajawa. Idan kuna fama da ciwon mara da ke damun ku, ku ɗauki matakin farko na neman a duba ku. Kun cancanci ku ji lafiya, ku rayu ba tare da rashin jin daɗi koyaushe ba, ku sami amsoshi game da abin da ke faruwa a jikinku. Ko ciwonku ya samo asali ne daga kamuwa da cuta mai sauƙi ko cuta mai sarƙaƙiya ta dogon lokaci, akwai taimako. Sana Pads tana tare da matan Najeriya a wannan tafiya, ba ta samar da kayan al'ada kaɗai ba, har ma tana tallafa wa babban burin lafiyar mata, mutunci, da ƙarfafawa a faɗin ƙasarmu. Don ƙarin bayani game da batutuwan lafiyar mata da ke shafar matan Najeriya, ku ziyarci shafinmu na Lafiyar Mata a Afirka.