Òye Àyípo Nǹkan Oṣù àti Àwọn Họ́mọ̀nù Yín ní Nàìjíríà

Àyípo nǹkan oṣù yín jẹ́ àpẹẹrẹ àyípadà họ́mọ̀nù oṣooṣù tí ó ń pèsè ara yín sílẹ̀ fún oyún tó ṣeé ṣe. Mímọ àwọn àyípadà wọ̀nyí ń ràn yín lọ́wọ́ láti ṣọ́ ìlera yín, láti ṣètò àwọn iṣẹ́ yín, àti láti mọ ìgbà tí nǹkan kan nílò àfiyèsí dókítà.

Àwọn Kókó Pàtàkì:

• Àyípo nǹkan oṣù yín sábà máa ń gùn tó ọjọ́ 21-35, ọjọ́ 28 sì ni àròpín fún ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà.
  
  
• Họ́mọ̀nù pàtàkì mẹ́rin ló ń darí àyípo yín: estrogen, progesterone, follicle-stimulating hormone (FSH), àti luteinizing hormone (LH).
  
  
• Àyípo yín ní ìpele mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú ìwọ̀n họ́mọ̀nù tó yàtọ̀ tí ó ń kan ara àti ìṣesí yín.
  
  
• Ṣíṣàkọsílẹ̀ àyípo yín fún oṣù 3-6 ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ àpẹẹrẹ tiyín àti láti tètè rí àìdéédé.
  
  
• Ọ̀pọ̀ nǹkan tó wọ́pọ̀ ní Nàìjíríà – ìdààmú ọkàn, àyípadà oúnjẹ, ibà, àti PCOS – lè kan bí àyípo yín ṣe ń lọ déédé.
  
  
• Mímọ àkókò tí ẹ lè lóyún jù (sábà jẹ́ ọjọ́ 10-17) ń ṣèrànwọ́ fún ìfètò-sọ́mọbíbí àti fún ìgbìyànjú láti lóyún.
  
  
• Àìwọ̀ntúnwọ̀nsì họ́mọ̀nù máa ń fi àmì ìkìlọ̀ hàn bíi ìrora inú tó le gan-an, ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀ jù, tàbí àyípo tí kò tó ọjọ́ 21.

Ẹ jẹ́ ká wo bí àyípo nǹkan oṣù yín ṣe ń ṣiṣẹ́ gan-an àti ohun tí ìpele kọ̀ọ̀kan túmọ̀ sí fún ìgbésí ayé yín ojoojúmọ́.

Cynthia jókòó nínú kíláàsì rẹ̀ ní ilé-ìwé girama ní Port Harcourt, inú rẹ̀ ń ro ó bí ó ṣe ń ka ọjọ́ láti ìgbà nǹkan oṣù rẹ̀ tó kọjá. Ọjọ́ méjìdínlọ́gbọ̀n? Ọgbọ̀n? Kò rántí. Ọ̀rẹ́ rẹ̀ sọ ọ́ sí i létí pé nǹkan oṣù tí kò déédé túmọ̀ sí pé nǹkan kan ti bàjẹ́, ṣùgbọ́n Cynthia kò ní ẹni tí ó lè bi. Ìyá rẹ̀ kàn sọ fún un pé kí ó “bójú tó o ní ìdákẹ́jẹ́,” olùkọ́ biology rẹ̀ sì fo orí ìwé ìlera ìbímọ pátápátá. Ní ọmọ ọdún mẹ́tàdínlógún, ó dà bí ẹni pé ara Cynthia ń sọ èdè tí òun kò gbọ́. Kì í ṣe òun nìkan. Káàkiri Nàìjíríà, àràádọ́ta ọ̀kẹ́ obìnrin àti ọmọbìnrin ń gbé pẹ̀lú àyípo nǹkan oṣù wọn láìmọ ẹgbẹ́ olórin họ́mọ̀nù tí ń ṣeré nínú ara wọn lóṣooṣù. Àìní ìmọ̀ yìí kì í kàn fa ìdàrúdàpọ̀ – ó ń dí obìnrin lọ́wọ́ láti mọ ìṣòro ìlera, láti ṣètò ìgbésí ayé wọn, àti láti ṣe ìpinnu tí a fi ìmọ̀ ṣe nípa ara wọn. Mímọ àyípo nǹkan oṣù yín kì í ṣe mímọ ìgbà tí nǹkan oṣù yóò dé nìkan. Ó jẹ́ mímọ ìlera yín, agbára ìbímọ yín, àti àwọn họ́mọ̀nù alágbára tí ń nípa lórí ohun gbogbo láti ìṣesí yín dé agbára yín jálẹ̀ oṣù.

Àyípo nǹkan oṣù yín jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ètò ara yín tó yani lẹ́nu jù. Ẹ fi wé àwọn àsìkò ọdún – ara yín ń la àwọn àyípadà tí a lè retí kọjá lóṣooṣù, ó ń múra sílẹ̀ fún oyún tó ṣeé ṣe, yálà ẹ fẹ́ lóyún tàbí ẹ kò fẹ́. Họ́mọ̀nù ló ń darí àwọn àyípadà wọ̀nyí; họ́mọ̀nù jẹ́ òjíṣẹ́ kẹ́míkà tí ń rìn nínú ẹ̀jẹ̀ yín, tí ń sọ fún àwọn apá ara yín ohun tí wọn yóò ṣe.

Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ń kọ́ láti ṣàkọsílẹ̀ ìgbà tí nǹkan oṣù wọn ń dé, ṣùgbọ́n díẹ̀ ló mọ ìdí tí ó fi ń dé tàbí ohun tó ń ṣẹlẹ̀ ní ìyókù oṣù. Àlàfo ìmọ̀ yìí túmọ̀ sí pípàdánù àmì ìlera pàtàkì. Ìwádìí láti University of Lagos Teaching Hospital fi hàn pé 64% àwọn obìnrin tí ń wá ìtọ́jú àìrọ́mọbí kò tí ì ṣàkọsílẹ̀ gbogbo àyípo nǹkan oṣù wọn rí, ju sísàmì sí ọjọ́ nǹkan oṣù lọ. Mímọ gbogbo rẹ̀ ń fún yín ní agbára lórí ìlera ìbímọ yín.

Àyípo nǹkan oṣù yín pín sí ìpele mẹ́rin, ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú iṣẹ́ họ́mọ̀nù tirẹ̀. Ọjọ́ 1 ni ọjọ́ àkọ́kọ́ nǹkan oṣù yín nígbà gbogbo – ọjọ́ tí ẹ rí ẹ̀jẹ̀ pupa yòò, kì í ṣe ẹ̀jẹ̀ ṣíṣẹ́ díẹ̀ (spotting) nìkan.

Ìpele 1: Nǹkan Oṣù (Ọjọ́ 1-5) – Èyí ni nǹkan oṣù fúnra rẹ̀. Ìwọ̀n estrogen àti progesterone méjèèjì ń lọ sílẹ̀ lójijì, èyí sì ń mú kí awọ inú ilé-ọmọ yín wọ́. Awọ yìí ń jáde lára yín gẹ́gẹ́ bí ẹ̀jẹ̀ nǹkan oṣù. Ó lè rẹ̀ yín ní àwọn ọjọ́ wọ̀nyí nítorí pé họ́mọ̀nù yín wà ní ìwọ̀n tó kéré jù. Ọ̀pọ̀ obìnrin ní Lagos àti àwọn ìlú Nàìjíríà mìíràn tí ọ̀rinrin pọ̀ sí sọ pé ara kì í rọ̀ wọ́n ní ìpele yìí nítorí pé ooru ń mú ìrora inú burú sí i. Ní ṣókí, ara yín ń gbá ilé mọ́, ó ń yọ awọ ilé-ọmọ tí ó kọ́ ní oṣù tó kọjá kúrò. Ẹ̀jẹ̀ tí ó ń jáde lè jẹ́ 30-40 mílílítà (nǹkan bí ṣíbí ńlá 2-3) ní àròpín, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó sábà máa ń dà bí ẹni pé ó pọ̀ jù bẹ́ẹ̀ lọ.

Ìpele 2: Ìpele Follicular (Ọjọ́ 1-13) – Ìpele yìí bẹ̀rẹ̀ pọ̀ mọ́ nǹkan oṣù yín, ó sì ń bá a lọ lẹ́yìn tí ẹ̀jẹ̀ bá dá. Ẹṣẹ́ pituitary yín (ẹṣẹ́ kékeré kan nínú ọpọlọ yín) ń tú follicle-stimulating hormone (FSH) jáde. Họ́mọ̀nù yìí ń sọ fún ẹyin-obìnrin (ovaries) yín láti pèsè àwọn àpò ẹyin (follicles) mélòó kan sílẹ̀. Nígbà púpọ̀, àpò ẹyin kan ló máa ń borí. Bí àwọn àpò ẹyin wọ̀nyí ṣe ń dàgbà, wọ́n ń pèsè estrogen. Ìwọ̀n estrogen ń ga sókè díẹ̀díẹ̀, èyí ń mú kí awọ inú ilé-ọmọ yín tún nípọn, ó ń pèsè rẹ̀ sílẹ̀ bí ibùsùn rírọ̀ fún oyún tó ṣeé ṣe. Ọ̀pọ̀ obìnrin ń ṣàkíyèsí pé agbára wọn pọ̀ sí i ní ìpele yìí. Awọ ara yín lè mọ́ kedere jù, ẹ sì lè fẹ́ràn láti wà láàárín èèyàn jù. Èyí ni àkókò ìmúrasílẹ̀ àdánidá ara yín.

Ìpele 3: Ovulation – Ìtújáde Ẹyin (Ní Àyíká Ọjọ́ 14) – Nígbà tí estrogen bá dé ìwọ̀n tó ga tó, ó ń mú kí luteinizing hormone (LH) ga sókè lójijì. Ìgbésókè LH yìí ń mú kí àpò ẹyin tó borí tú ẹyin rẹ̀ sílẹ̀ – ìtújáde yìí ni ovulation. Ẹyin náà ń rìn wálẹ̀ nínú fallopian tube yín, níbi tí ó ti lè pàdé àtọ̀ kí ó sì di ọlẹ̀ tí àtọ̀ bá wà níbẹ̀. Ovulation sábà máa ń ṣẹlẹ̀ ní àyíká ọjọ́ 14 nínú àyípo ọlọ́jọ́ 28, ṣùgbọ́n èyí yàtọ̀ síra gidigidi. Àwọn obìnrin kan ní Kano sọ pé àwọn tú ẹyin ní kùtùkùtù bí ọjọ́ 10, nígbà tí àwọn mìíràn ní Abuja ń rí i ní àyíká ọjọ́ 16. Ẹ lè ṣàkíyèsí pé ìgbóná ara yín ga díẹ̀ (nǹkan bí ìwọ̀n 0.5), omi ojú ara (cervical mucus) tó mọ́ kedere tó dà bí funfun ẹyin tútù, tàbí ìrora inú díẹ̀ ní ẹ̀gbẹ́ kan ìsàlẹ̀ ikùn yín. Àkókò ìlóyún yìí – ọjọ́ márùn-ún ṣáájú ovulation pẹ̀lú ọjọ́ ovulation fúnra rẹ̀ – ni ìgbà tí oyún lè wáyé.

Họ́mọ̀nù pàtàkì mẹ́rin ló ń darí àyípo nǹkan oṣù yín, wọ́n ń ṣiṣẹ́ pọ̀ bí àwọn olórin nínú ẹgbẹ́ olórin. Mímọ wọn ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ̀ nígbà tí ohùn kan kò bá dún dáadáa.

Estrogen ni ẹyin-obìnrin (ovaries) yín ń pèsè jù, ó sì ń ga sókè ní ìdajì àkọ́kọ́ àyípo yín. Ẹ ka estrogen sí họ́mọ̀nù agbára yín. Ó ń kọ́ awọ ilé-ọmọ yín, ó ń jẹ́ kí egungun yín lágbára, ó ń mú ìṣesí yín dára, ó sì tún ń nípa lórí bí awọ ara yín ṣe rí. Nígbà tí estrogen bá ga (ní àyíká ọjọ́ 8-12), ọ̀pọ̀ obìnrin máa ń ní ìgboyà àti agbára. Nígbà tí ó bá lọ sílẹ̀ (nígbà nǹkan oṣù), ó lè rẹ̀ yín tàbí kí inú yín máa yí padà. Ní Nàìjíríà, níbi tí ọ̀pọ̀ obìnrin kò ti rí àyẹ̀wò họ́mọ̀nù ṣe bọ̀rọ̀, kíkọ́ bí ara yín ṣe ń rí ní ìwọ̀n estrogen ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ àpẹẹrẹ tiyín.

Progesterone ń gba iṣẹ́ lẹ́yìn ovulation. Àpò ẹyin òfìfo tí ó tú ẹyin sílẹ̀ ń yí padà di ohun tí a ń pè ní corpus luteum, èyí tí ó ń pèsè progesterone. Họ́mọ̀nù yìí ń tọ́jú awọ ilé-ọmọ, ó sì ń mú ìgbóná ara yín ga díẹ̀. Progesterone máa ń mú ara balẹ̀ – ó lè mú kí oorun máa kùn yín, kí ara sì rọ̀ yín jù. Tí oyún kò bá wáyé, ìwọ̀n progesterone ń lọ sílẹ̀ lójijì ní àyíká ọjọ́ 28, èyí sì ń mú kí nǹkan oṣù yín bẹ̀rẹ̀. Àwọn obìnrin kan máa ń ní àmì ṣáájú nǹkan oṣù bíi ọmú tí ń ro, ikùn wíwú, tàbí àyípadà ìṣesí nígbà tí progesterone bá lọ sílẹ̀. Mímọ èyí ń jẹ́ kí ẹ múra sílẹ̀ dípò kí ẹ máa ṣàníyàn.

Follicle-Stimulating Hormone (FSH) àti Luteinizing Hormone (LH) ni ẹṣẹ́ pituitary nínú ọpọlọ yín ń pèsè. FSH ń bẹ̀rẹ̀ àyípo nípa sísọ fún ẹyin-obìnrin yín láti pèsè àwọn àpò ẹyin sílẹ̀. LH ń mú ìgbésókè tí ó ń fa ovulation wá. Họ́mọ̀nù méjèèjì yìí ń gbé ọ̀rọ̀ láàárín ọpọlọ àti ẹyin-obìnrin yín, wọ́n ń ṣètò gbogbo ijó oṣooṣù náà. Nígbà tí àwọn họ́mọ̀nù wọ̀nyí kò bá bá ara wọn sọ̀rọ̀ dáadáa, àyípo máa ń di àìdéédé – ìṣòro tó wọ́pọ̀ tí ó ń kan nǹkan bí 35% àwọn obìnrin Nàìjíríà tí wọ́n wà ní ọjọ́ orí ìbímọ, gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ 2024 láti Nigerian Society of Reproductive Health ṣe fi hàn.

Lẹ́yìn ovulation, ara yín ń wọ ìpele luteal. Corpus luteum (àpò ẹyin tó ṣẹ́kù) ń pèsè progesterone àti estrogen díẹ̀. Àwọn họ́mọ̀nù wọ̀nyí ń jẹ́ kí awọ ilé-ọmọ yín nípọn kí ó sì ní oúnjẹ, bí ó bá ṣẹlẹ̀ pé ẹyin tí ó ti di ọlẹ̀ bá dé láti fìdí kalẹ̀. Ìpele yìí sábà máa ń gùn tó ọjọ́ 14, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó lè jẹ́ láti ọjọ́ 10-16.

Tí oyún bá wáyé, ọlẹ̀ tí ń dàgbà ń pèsè họ́mọ̀nù kan tí a ń pè ní hCG, èyí tí ó ń sọ fún corpus luteum láti máa pèsè progesterone lọ. Èyí ń dènà nǹkan oṣù yín, ó sì ń tọ́jú oyún náà. Tí oyún kò bá wáyé, corpus luteum ń túká lẹ́yìn nǹkan bí ọjọ́ 14. Ìwọ̀n progesterone àti estrogen ń wó lulẹ̀. Ìlọsílẹ̀ òjijì yìí ń mú kí awọ ilé-ọmọ yín wọ́, nǹkan oṣù yín sì ń bẹ̀rẹ̀. Àyípo náà tún bẹ̀rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan sí i.

Ọ̀pọ̀ obìnrin máa ń ní premenstrual syndrome (PMS) ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn ìpele luteal. Àwọn àmì tó wọ́pọ̀ ni ọmú tí ń ro, ikùn wíwú, ìfẹ́ oúnjẹ kan pàtó, ìṣesí tí ń yí padà, àárẹ̀, àti ìbínú kíákíá. Èyí ń ṣẹlẹ̀ nítorí àyípadà họ́mọ̀nù, pàápàá ìlọsílẹ̀ progesterone. Ní àwọn ìlú Nàìjíríà tí ó kún fún ìdààmú bíi súnkẹrẹ-fàkẹrẹ ọkọ̀ Lagos tàbí ooru ẹ̀ẹ̀rùn Kano, àwọn àmì wọ̀nyí sábà máa ń le jù. Mímọ̀ pé wọn kì í pẹ́ àti pé họ́mọ̀nù ló fà wọ́n ń ràn yín lọ́wọ́ láti fara dà á dáadáa.

Àyípo nǹkan oṣù yín kì í darí nǹkan oṣù yín nìkan – ó ń nípa lórí agbára yín, ìṣesí yín, oorun yín, ìfẹ́ oúnjẹ yín, àti bí ẹ ṣe ń dáhùn sí ìdààmú jálẹ̀ oṣù. Mímọ àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí ń ràn yín lọ́wọ́ láti ṣètò ìgbésí ayé yín ní ìbámu pẹ̀lú ìlù àdánidá ara yín dípò kí ẹ máa bá a jà.

Ní ìpele follicular yín (ọjọ́ 1-13), estrogen tí ń ga sókè sábà máa ń mú agbára àti ìtara pọ̀ sí i. Èyí sábà máa ń jẹ́ àkókò tó dára jù fún iṣẹ́ tó le, ìpàdé pàtàkì, tàbí bíbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tuntun. Ọ̀pọ̀ obìnrin oníṣòwò Nàìjíríà ní Abuja àti Lagos sọ pé àwọn máa ń ṣètò ìgbékalẹ̀ ńlá tàbí ìdúnàádúrà sí ìpele yìí nígbà tí ọpọlọ wọn bá jí pépé jù.

Ní àyíká ovulation (ọjọ́ 14), ẹ lè ní ìgboyà jù, kí ẹ sì fẹ́ràn láti wà láàárín èèyàn jù. Agbára ìbánisọ̀rọ̀ yín sábà máa ń ga jù lọ ní àwọn ọjọ́ wọ̀nyí. Èyí jẹ́ àkókò tó dára fún ìpàdé ìbáṣepọ̀, ìjíròrò tó le, tàbí iṣẹ́ àdúgbò.

Ní ìpele luteal yín (ọjọ́ 15-28), agbára ń dín kù díẹ̀díẹ̀ bí progesterone ṣe ń ga sókè. Ẹ lè fẹ́ràn iṣẹ́ tí ó dákẹ́ jẹ́jẹ́, tí ó sì nílò àfiyèsí sí kúlẹ̀kúlẹ̀. Àwọn ọjọ́ ìkẹyìn ṣáájú nǹkan oṣù yín sábà máa ń mú agbára tó kéré jù wá. Dípò kí ẹ fipá mú ara yín, ẹ ṣètò iṣẹ́ ọ́fíìsì, iṣẹ́ ìṣètò, tàbí iṣẹ́ tí kò béèrè agbára gíga jù. Èyí kì í ṣe àìlera – ó jẹ́ ṣíṣiṣẹ́ pọ̀ pẹ̀lú bí a ṣe dá ara yín. Ní Jos, àwọn obìnrin àgbẹ̀ ti sọ pé àwọn ti kọ́ láti ṣètò iṣẹ́ oko tí kò wúwo sí àwọn ọjọ́ ṣáájú nǹkan oṣù wọn, wọ́n ń fi gbígbé ẹrù wúwo sílẹ̀ fún àwọn ọ̀sẹ̀ tí ara wọn bá le jù.

Ìyípadà họ́mọ̀nù máa ń kan ìṣesí yín lọ́nà àdánidá. Ní àwọn ọjọ́ tí estrogen ga (ní àyíká ọjọ́ 8-13), ọ̀pọ̀ obìnrin máa ń ní ìrètí rere, wọ́n sì máa ń fẹ́ràn láti wà láàárín èèyàn. Ní ìpele luteal, pàápàá ọjọ́ 5-7 tó kẹ́yìn, ipa ìfọ̀kànbalẹ̀ progesterone pẹ̀lú ìlọsílẹ̀ rẹ̀ níkẹyìn lè fa àyípadà ìṣesí.

Nǹkan bí 30-40% àwọn obìnrin Nàìjíríà ló máa ń ní àyípadà ìṣesí tí a lè fojú rí ṣáájú nǹkan oṣù, gẹ́gẹ́ bí ìwádìí 2025 láti University of Ibadan ṣe fi hàn. Èyí kì í ṣe “èrò orí yín lásán” – àyípadà kẹ́míkà gidi nínú ọpọlọ ni, tí àyípadà họ́mọ̀nù ń fà. Estrogen àti progesterone ń nípa lórí serotonin àti àwọn kẹ́míkà ọpọlọ mìíràn tí ń darí ìṣesí.

Mímọ àpẹẹrẹ yìí ń ràn yín lọ́wọ́ láti dáhùn bó ṣe yẹ. Tí inú bá ń bí yín kíákíá tàbí tí ẹkún ń sún yín ní àwọn ọjọ́ ṣáájú nǹkan oṣù, mímọ̀ pé kò ní pẹ́ àti pé họ́mọ̀nù ló fà á ń dènà àníyàn tí kò pọndandan. Ẹ lè ṣètò ní ìbámu – bóyá kí ẹ yẹra fún ìpinnu ńlá ní àkókò yìí tàbí kí ẹ rí i dájú pé ẹ sinmi dáadáa. Ọ̀pọ̀ obìnrin ní Kaduna sọ pé ṣíṣàkọsílẹ̀ àyípo wọn ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọ àpẹẹrẹ ìṣesí wọn àti láti dẹ́kun dídá ara wọn lẹ́bi fún ìdáhùn họ́mọ̀nù tó jẹ́ déédé.

Ara yín ń yí padà díẹ̀díẹ̀ jálẹ̀ àyípo yín. Nígbà nǹkan oṣù, inú lè máa ro yín bí ilé-ọmọ yín ṣe ń fún pọ̀ láti tú awọ rẹ̀ dà nù. Mímu omi tó pọ̀ ń ṣèrànwọ́, pàápàá ní ooru Nàìjíríà níbi tí àìtó omi ara ti ń mú ìrora inú burú sí i.

Ní ìpele follicular, ẹ lè ṣàkíyèsí pé awọ ara yín ń mọ́ kedere bí estrogen ṣe ń ga sókè. Àwọn obìnrin kan rí i pé oorun wọn tún máa ń dára jù ní ìpele yìí.

Ní àyíká ovulation, omi ojú ara (cervical mucus) máa ń mọ́ kedere, ó máa ń yọ̀, ó sì máa ń fà – bí funfun ẹyin tútù. Omi yìí ń ran àtọ̀ lọ́wọ́ láti rìn lọ pàdé ẹyin. Àwọn obìnrin kan tún máa ń ní ìrora ovulation díẹ̀ tí a ń pè ní mittelschmerz, ìrora tàbí ìro ní ẹ̀gbẹ́ kan ìsàlẹ̀ ikùn.

Ní ìpele luteal, progesterone lè mú kí omi dúró sínú ara, kí ikùn yín wú. Ọmú yín lè máa ro tàbí kí ó wú. Àwọn obìnrin kan ń ṣàkíyèsí pé ebi ń pa wọ́n jù, pàápàá ìfẹ́ oúnjẹ carbohydrates. Ìgbóná ara yín ń ga díẹ̀ (nǹkan bí 0.3-0.5 degrees Celsius), ìdí nìyí tí ṣíṣàkọsílẹ̀ ìgbóná ara fi lè jẹ́rìí ovulation. Ní ooru Nàìjíríà, ìgbésókè kékeré yìí kò fi bẹ́ẹ̀ hàn sí ara, ṣùgbọ́n a lè wọ̀n ọ́n pẹ̀lú basal thermometer ní òwúrọ̀ kùtùkùtù, kí ẹ tó ṣe nǹkan mìíràn.

Mímọ ìlànà àyípo yín wúlò, ṣùgbọ́n ṣíṣàkọsílẹ̀ àyípo gidi yín ń fún yín ní ìsọfúnni tí ó jẹ́ tiyín nípa àpẹẹrẹ àrà ọ̀tọ̀ ara yín. Ẹ kò nílò irinṣẹ́ olówó ńlá – àwọn ọ̀nà ìṣàkọsílẹ̀ rírọrùn ń ṣiṣẹ́ dáadáa.

Ọ̀nà kàlẹ́ńdà ni ibi tó rọrùn jù láti bẹ̀rẹ̀. Kàlẹ́ńdà tàbí ìwé àkọsílẹ̀ nìkan ni ẹ nílò. Ẹ sàmì sí ọjọ́ 1 gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ àkọ́kọ́ tí ẹ rí ẹ̀jẹ̀ pupa yòò. Ẹ ka ọjọ́ kọ̀ọ̀kan títí nǹkan oṣù yín tó kàn yóò fi bẹ̀rẹ̀ – àpapọ̀ yẹn ni gígùn àyípo yín.

Ẹ ṣàkọsílẹ̀ fún ó kéré tán oṣù mẹ́ta kí ẹ lè mọ àpẹẹrẹ yín. Ẹ ó rí àròpín gígùn àyípo yín àti bóyá àyípo yín déédé (tí ìyàtọ̀ rẹ̀ kò tó ọjọ́ 7) tàbí kò déédé. Ọ̀pọ̀ obìnrin ń rí i pé àyípo wọn kì í ṣe ọjọ́ 28 gẹ́lẹ́ – ohunkóhun láàárín ọjọ́ 21-35 jẹ́ déédé. Ní Port Harcourt, àwọn òṣìṣẹ́ ìlera àdúgbò ń kọ́ni ní ọ̀nà yìí nítorí pé kò nílò ẹ̀rọ, ó ń ṣiṣẹ́ láìka àìsí iná mànàmáná sí, kò sì náni ní owó kankan.

Ẹ kọ àwọn àmì ara sílẹ̀ pẹ̀lú. Ẹ kọ bí ìrora inú ṣe le tó, àyípadà ìṣesí, ìwọ̀n agbára, àti ẹ̀jẹ̀ ṣíṣẹ́ díẹ̀ (spotting) èyíkéyìí sílẹ̀. Lẹ́yìn oṣù díẹ̀, àpẹẹrẹ á bẹ̀rẹ̀ sí í hàn. Ẹ lè ṣàkíyèsí pé orí máa ń fọ́ yín nígbà gbogbo ní ọjọ́ méjì ṣáájú nǹkan oṣù yín, tàbí pé agbára yín máa ń ga jù ní àyíká ọjọ́ 10. Ìsọfúnni yìí ń ràn yín lọ́wọ́ láti ṣètò oṣù yín àti láti tètè mọ̀ nígbà tí nǹkan bá yí padà tí ó lè nílò àfiyèsí dókítà.

Yàtọ̀ sí sísàmì sí ọjọ́ nǹkan oṣù, ẹ ṣàkọsílẹ̀ àwọn àmì ara àti ti ìmọ̀lára. Lójoojúmọ́, ẹ kọ àkíyèsí pàtàkì díẹ̀ sílẹ̀. Ṣé inú ro yín? Báwo ni agbára yín ṣe rí – ó ga, ó wà láàárín, tàbí ó lọ sílẹ̀? Ìṣesí yín ńkọ́? Ṣé ọmú ń ro yín? Àyípadà awọ ara? Báwo ni omi ojú ara ṣe rí?

Ìṣàkọsílẹ̀ kúlẹ̀kúlẹ̀ yìí ń ṣí àpẹẹrẹ họ́mọ̀nù tiyín payá. Ẹ lè rí i pé ẹ máa ń ní àníyàn lóṣooṣù ní àyíká ọjọ́ 24-26 (ìparí ìpele luteal), èyí ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ̀ pé họ́mọ̀nù ni, kì í ṣe wàhálà ìgbésí ayé. Tàbí ẹ lè ṣàkíyèsí pé ìrora inú máa ń bẹ̀rẹ̀ ní alẹ́ ọjọ́ tó ṣáájú ẹ̀jẹ̀ nígbà gbogbo, èyí ń jẹ́ kí ẹ múra sílẹ̀.

Àwọn obìnrin ní Kano tí ń ṣàkọsílẹ̀ àmì ara wọn sọ pé àwọn ń ní ìṣàkóso jù lórí ara wọn. Olùkọ́ kan sọ pé ìṣàkọsílẹ̀ ràn án lọ́wọ́ láti mọ̀ pé “inú rírun” rẹ̀ lóṣooṣù kì í ṣe májèlé oúnjẹ, bí kò ṣe àmì ṣáájú nǹkan oṣù tó máa ń wáyé déédé. Ó yí oúnjẹ rẹ̀ padà ní àwọn ọjọ́ yẹn, ìṣòro náà sì dín kù. Irú ìmọ̀ tó wúlò yìí ń wá láti inú ṣíṣàkọsílẹ̀ àpẹẹrẹ àrà ọ̀tọ̀ yín nìkan.

Tí ẹ bá ń gbìyànjú láti lóyún tàbí láti yẹra fún oyún lọ́nà àdánidá, ṣíṣàkọsílẹ̀ ìgbóná ara àti omi ojú ara ń fún yín ní ìsọfúnni kúlẹ̀kúlẹ̀ jù nípa ìgbà ìlóyún. Àwọn ọ̀nà wọ̀nyí béèrè ìfarajìn jù, ṣùgbọ́n wọ́n ń fúnni ní òye tó níye lórí.

Ìgbóná Ara Ìsinmi – Basal Body Temperature (BBT) – Ìgbóná ara yín nígbà ìsinmi ń ga díẹ̀ (0.3-0.5°C) lẹ́yìn ovulation nítorí progesterone. Ẹ wọn ìgbóná ara yín pẹ̀lú basal thermometer ní òròòwúrọ̀ kí ẹ tó dìde lórí ibùsùn, ní àkókò kan náà lójoojúmọ́. Ẹ kọ ìgbóná náà sílẹ̀. Lẹ́yìn ovulation, ẹ ó rí i pé ìgbóná ara ga ju ti ọ̀sẹ̀ méjì tó ṣáájú lọ nígbà gbogbo. Èyí ń jẹ́rìí pé ovulation ti ṣẹlẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sọ ọ́ tẹ́lẹ̀ kí ó tó ṣẹlẹ̀. Ní ooru Nàìjíríà, ẹ máa lo fáànù déédé tàbí kí ẹ wọn ìgbóná ara yín nínú yàrá elérò amúlétutù (air conditioner) tí ó bá ṣeé ṣe, nítorí pé ìgbóná yàrá ń kan èsì. Láìka ìpèníjà wọ̀nyí sí, ọ̀pọ̀ obìnrin ní Abuja ń lo ìṣàkọsílẹ̀ BBT ní àṣeyọrí.

Ṣíṣọ́ Omi Ojú Ara (Cervical Mucus) – Omi ojú ara yín ń yí padà jálẹ̀ àyípo yín. Lẹ́yìn tí nǹkan oṣù bá parí, ẹ lè ní ọjọ́ díẹ̀ tí ojú ara gbẹ. Lẹ́yìn náà omi á yọ – ní àkọ́kọ́ ó nípọn, ó sì lẹ̀ mọ́ni, díẹ̀díẹ̀ ó máa ń dà bí ìpara, níkẹyìn ó máa ń mọ́ kedere, ó máa ń yọ̀, ó sì máa ń fà bí funfun ẹyin tútù. Omi “funfun ẹyin” yìí ń fi hàn pé ìlóyún ga jù lọ – ovulation ń ṣẹlẹ̀ tàbí ó fẹ́ ṣẹlẹ̀. Lẹ́yìn ovulation, omi náà tún máa ń nípọn kí ó sì lẹ̀ mọ́ni, tàbí kí ó gbẹ. Ẹ ṣàyẹ̀wò omi náà nípa nínu ara pẹ̀lú tissue kí ẹ tó tọ̀, tàbí nípa ṣíṣàyẹ̀wò ẹnu ojú ara yín pẹ̀lú ìka tó mọ́. Èyí kò náni ní owó, kò sì nílò ohun èlò kankan, nítorí náà ó wà fún gbogbo èèyàn káàkiri Nàìjíríà.

Ìmọ̀ nípa àyípo nǹkan oṣù yín ń mú ọ̀pọ̀ àǹfààní wá tí ó kọjá mímọ ìgbà tí nǹkan oṣù yín yóò dé lásán. Òye yìí ń mú ìlera yín, agbára ìṣètò yín, àti ìgbésí ayé yín lápapọ̀ dára sí i.

Mímọ àyípo déédé yín ń ràn yín lọ́wọ́ láti tètè mọ àyípadà àjèjì. Tí àyípo ọlọ́jọ́ 28 yín tí ó máa ń déédé bá di ọjọ́ 45 lójijì, tàbí tí ẹ bá bẹ̀rẹ̀ sí í ṣẹ̀jẹ̀ púpọ̀ ju ti tẹ́lẹ̀ lọ, ẹ ó mọ̀ pé nǹkan kan ti yí padà, ẹ ó sì lè tètè wá ìtọ́jú dókítà.

Ọ̀pọ̀ àìsàn ìbímọ tó le máa ń fi àmì àkọ́kọ́ hàn nípasẹ̀ àyípadà àyípo. Polycystic ovary syndrome (PCOS), tí ó ń kan nǹkan bí 8-12% àwọn obìnrin Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí ìwádìí 2024 ṣe fi hàn, sábà máa ń fa àyípo àìdéédé àti nǹkan oṣù tí kò wá. Fibroids inú ilé-ọmọ, tí ó wọ́pọ̀ gan-an láàárín àwọn obìnrin Nàìjíríà (tí ó ń kan tó 60% ní ọjọ́ orí 35), sábà máa ń fa ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀ jù tàbí nǹkan oṣù tó gùn jù. Endometriosis ń mú kí ìrora nǹkan oṣù máa pọ̀ sí i. Ìṣòro thyroid ń kan bí àyípo ṣe ń lọ déédé.

Nígbà tí ẹ bá ń ṣàkọsílẹ̀ àyípo yín, ẹ ó ṣàkíyèsí àwọn àyípadà wọ̀nyí láàárín oṣù kan tàbí méjì, dípò kí ẹ máa rò fún oṣù mẹ́fà pé nǹkan kan “kò dára” kí ẹ tó wá ìrànlọ́wọ́. Rírí i ní kùtùkùtù túmọ̀ sí ìtọ́jú tó rọrùn jù. Dr. Ngozi Adekunle láti Lagos University Teaching Hospital ṣàlàyé pé àwọn obìnrin tí ń ṣàkọsílẹ̀ àyípo wọn sábà máa ń rí àyẹ̀wò tó yára jù tí ó sì péye jù, nítorí pé wọ́n ń fúnni ní ìsọfúnni pàtó nípa àpẹẹrẹ wọn dípò àlàyé gbogbogbò.

Ṣíṣàkọsílẹ̀ àyípo tún ń ràn yín lọ́wọ́ láti ṣe ìyàtọ̀ láàárín ìyàtọ̀ déédé àti ìṣòro gidi. Àyípo kan ṣoṣo tó gùn jù lè jẹ́ ìdààmú látàrí àìsí iná NEPA tí ó ń da oorun yín rú, nígbà tí àyípo àìdéédé mẹ́ta ní ìtẹ̀léra ń fi hàn pé ó yẹ kí a yẹ̀ ẹ́ wò. Ìmọ̀ yìí ń dènà àníyàn tí kò pọndandan àti fífojú fo àmì gidi lọ́nà tó léwu.

Mímọ àkókò ìlóyún yín – nǹkan bí ọjọ́ 10-17 nínú àyípo yín, pẹ̀lú ìlóyún tó ga jù ní àyíká ovulation – ń ṣèrànwọ́, yálà ẹ ń gbìyànjú láti lóyún tàbí láti yẹra fún oyún.

Fún tọkọtaya tí ń gbìyànjú láti lóyún, mímọ àwọn ọjọ́ ìlóyún yín ń darí ìgbìyànjú yín sí ibi tó tọ́. Ìwádìí fi hàn pé ìbálòpọ̀ ní ọjọ́ márùn-ún ṣáájú ovulation àti ọjọ́ ovulation fúnra rẹ̀ ń mú àǹfààní oyún pọ̀ sí i gidigidi. Fertility Society of Nigeria sọ pé àwọn tọkọtaya tí ń ṣàkọsílẹ̀ ovulation máa ń lóyún ní àròpín oṣù mẹ́ta ṣáájú àwọn tí kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Nítorí pé àyẹ̀wò àti ìtọ́jú ìlóyún wọ́n, tí wọn kò sì pọ̀ ní Nàìjíríà, ọ̀nà ọ̀fẹ́ yìí ń ran ọ̀pọ̀ tọkọtaya lọ́wọ́ láti yẹra fún ìtọ́jú dókítà tí kò pọndandan.

Fún ìfètò-sọ́mọbíbí àdánidá, mímọ àyípo yín ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ àwọn ọjọ́ tí ewu oyún ga jù. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀nà yìí béèrè ìṣàkọsílẹ̀ tó fara balẹ̀, tí kò sì ṣeé gbẹ́kẹ̀lé tó ìdènà oyún òde-òní, kò náni ní owó, kò sì ní ipa àtẹ̀gùn. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà, pàápàá ní àwọn ìpínlẹ̀ àríwá níbi tí ẹ̀sìn tàbí àṣà ti ń kan àṣàyàn ìdènà oyún, ń lo ọ̀nà mímọ ìgbà ìlóyún ní àṣeyọrí. Dída ìṣàkọsílẹ̀ ìgbóná ara, omi ojú ara, àti kàlẹ́ńdà pọ̀ (tí a ń pè ní symptothermal method) lè ṣiṣẹ́ dé 98% tí a bá lò ó láìsí àṣìṣe kankan, bó tilẹ̀ jẹ́ pé bí èèyàn ṣe ń lò ó lásìkò déédé kò ṣeé gbẹ́kẹ̀lé tó bẹ́ẹ̀.

Mímọ bí họ́mọ̀nù ṣe ń kan ìṣesí yín ń dènà dídá ara yín lẹ́bi àti ìdàrúdàpọ̀. Dípò kí ẹ máa rò pé “Kí ló dé tí inú mi fi ń yí padà báyìí?” ẹ lè mọ̀ pé “Ọjọ́ méjì ló kù kí nǹkan oṣù mi dé – èyí jẹ́ ìlọsílẹ̀ progesterone tó jẹ́ déédé.”

Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà sọ pé ọkàn àwọn balẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n mọ̀ pé àpẹẹrẹ ìṣesí oṣooṣù wọn wá láti ara, kì í ṣe àléébù ara wọn. Nọ́ọ̀sì kan ní Kaduna sọ pé mímọ ìbínú kíákíá rẹ̀ ṣáájú nǹkan oṣù ràn án lọ́wọ́ láti kìlọ̀ fún ìdílé rẹ̀ pé: “Nǹkan oṣù mi máa dé ní ọjọ́ mẹ́ta sí i, nítorí náà inú mi lè má dùn.” Òtítọ́ yìí mú àjọṣe rẹ̀ dára sí i nítorí pé gbogbo èèyàn mọ̀ pé àyípadà ìṣesí rẹ̀ kò ní pẹ́.

Fún àwọn obìnrin tí ń ní àníyàn ọkàn tàbí ìsoríkọ́ (depression), ṣíṣàkọsílẹ̀ àyípo ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mọ̀ bóyá àwọn àmì náà ń burú sí i ní àwọn ìpele kan nínú àyípo. Àwọn obìnrin kan ní premenstrual dysphoric disorder (PMDD), irú PMS tó le gan-an tí ó ń kan 3-8% àwọn obìnrin. PMDD ń fa àmì ìṣesí tó le tí ó ń hàn ní ìpele luteal, tí ó sì ń lọ lẹ́yìn tí nǹkan oṣù bá bẹ̀rẹ̀. Ṣíṣàkọsílẹ̀ ń fi àpẹẹrẹ yìí hàn kedere, èyí ń ran dókítà lọ́wọ́ láti mọ àìsàn náà àti láti tọ́jú rẹ̀ dáadáa. Láìsí ìṣàkọsílẹ̀, a sábà máa ń ṣi PMDD mọ̀ sí ìsoríkọ́ gbogbogbò.

Mímọ àyípo yín ń ràn yín lọ́wọ́ láti ṣètò ìgbésí ayé yín pẹ̀lú ọgbọ́n. Ẹ ṣètò ìdánwò pàtàkì, ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò iṣẹ́, tàbí ìgbékalẹ̀ ńlá sí ìpele follicular yín tí agbára pọ̀, tí ó bá ṣeé ṣe. Ẹ ṣètò iṣẹ́ tí ó dákẹ́ jẹ́jẹ́ sí àwọn ọjọ́ ṣáájú nǹkan oṣù yín, nígbà tí ó máa ń wù yín lọ́nà àdánidá láti jókòó sílé.

Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ń lo ìmọ̀ àyípo láti di ẹrù ìrìn àjò bó ṣe yẹ. Tí ẹ ó bá lọ sí abúlé tí ohun èlò WASH (omi, ìmọ́tótó àti ilé ìgbọ̀nsẹ̀) kò pọ̀ sí nígbà nǹkan oṣù yín, ẹ lè yí ọjọ́ ìrìn àjò padà tí ó bá ṣeé ṣe, tàbí kí ẹ di ohun èlò àfikún. Àwọn eléré ìdárayá àti akẹ́kọ̀ọ́ náà ń ṣètò ní ìbámu pẹ̀lú àyípo wọn. Ìwádìí fi hàn pé bí èèyàn ṣe ń ṣe dáadáa tó lè yàtọ̀ jálẹ̀ àyípo, agbára ara sì máa ń ga jù ní àyíká ovulation fún ọ̀pọ̀ obìnrin.

Àwọn oníṣòwò ní Lagos àti àwọn ìlú mìíràn sọ pé àwọn ń lo ìmọ̀ àyípo láti ṣètò ìdúnàádúrà pàtàkì tàbí ìpàdé ìbáṣepọ̀ sí ìpele ovulation tí wọ́n ní ìgboyà, nígbà tí wọ́n ń fi ọ̀sẹ̀ ṣáájú nǹkan oṣù wọn sílẹ̀ fún iṣẹ́ ọ́fíìsì àti iṣẹ́ ìṣètò. Èyí kì í ṣe àwáwí – ó jẹ́ lílo ìlù àdánidá ara yín pẹ̀lú ọgbọ́n.

Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ní ìbéèrè tàbí àníyàn nípa àyípo wọn. Sísọ̀rọ̀ nípa àwọn àníyàn wọ̀nyí ní gbangba ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ ohun tí ó jẹ́ déédé àti ohun tí ó nílò àfiyèsí dókítà.

Àyípo àìdéédé ń da ọ̀pọ̀ obìnrin láàmú, ṣùgbọ́n àìdéédé kò túmọ̀ sí pé nǹkan kan ti bàjẹ́ láìfọ̀rọ̀gùn. Lákọ̀ọ́kọ́, ẹ mọ ohun tí “àìdéédé” túmọ̀ sí gan-an. Àwọn òṣìṣẹ́ ìlera máa ń ka àyípo sí àìdéédé tí ìyàtọ̀ rẹ̀ bá ju ọjọ́ 7-9 lọ, tí ó bá máa ń kéré ju ọjọ́ 21 lọ tàbí gùn ju ọjọ́ 35 lọ nígbà gbogbo, tàbí tí ẹ bá ń fo oṣù pátápátá.

Àìdéédé díẹ̀ jẹ́ déédé ní àwọn ipò kan. Ní ọdún kan tàbí méjì àkọ́kọ́ lẹ́yìn tí nǹkan oṣù bẹ̀rẹ̀ (menarche), àyípo sábà máa ń jẹ́ àìdéédé nígbà tí ètò họ́mọ̀nù yín ń dàgbà. Ní àsìkò perimenopause (àwọn ọdún ṣáájú ìdádúró nǹkan oṣù, tí ó sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ ní àwọn ọdún 40 yín), àyípo tún máa ń di àìdéédé bí ìpèsè họ́mọ̀nù ṣe ń dín kù. Ìdààmú, àyípadà ńlá nínú ìwọ̀n ara, eré ìdárayá líle, ìrìn àjò, àti àìsàn lè da àyípo yín rú fún ìgbà díẹ̀.

Ṣùgbọ́n, àìdéédé tí kò lọ ní ọjọ́ orí ìbímọ yín (ọjọ́ orí 20-40) sábà máa ń tọ́ka sí ìṣòro abẹ́nú tí ó yẹ kí a yẹ̀ wò. PCOS ni ohun tó wọ́pọ̀ jù tí ń fa àyípo àìdéédé, ó sì ń kan àràádọ́ta ọ̀kẹ́ obìnrin Nàìjíríà. Àìsàn thyroid, yálà hyperthyroidism tàbí hypothyroidism, ń da àyípo rú. Pípàdánù ìwọ̀n ara púpọ̀ tàbí ọ̀rá ara tó kéré jù (tó wọ́pọ̀ láàárín eléré ìdárayá tàbí ní agbègbè tí oúnjẹ kò ti tó) lè dá nǹkan oṣù dúró pátápátá. Ìdààmú tó pọ̀ ń kan hypothalamus, èyí tí ó ń darí họ́mọ̀nù ìbímọ.

Kókó ibẹ̀ ni ìṣàkọsílẹ̀. Tí àyípo yín bá ń yàtọ̀ síra gidigidi fún oṣù mẹ́ta tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, ẹ lọ rí òṣìṣẹ́ ìlera. Ẹ mú àkọsílẹ̀ yín lọ́wọ́ – wọ́n ń ran dókítà lọ́wọ́ láti tètè mọ ohun tó ń ṣe yín. Ọ̀pọ̀ obìnrin ní Abuja àti Lagos ti ń lọ sí kílíníìkì aládàáni nísinsìnyí níbi tí dókítà ti ń fi ọwọ́ pàtàkì mú ọ̀ràn nǹkan oṣù, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò rọrùn láti rí irú ìtọ́jú bẹ́ẹ̀ ní ìgbèríko. Tí ẹ bá wà níbi tí ìtọ́jú ìlera kò pọ̀, àwọn oníṣòògùn (pharmacists) lè fúnni ní ìtọ́sọ́nà àkọ́kọ́ nígbà mìíràn nípa bóyá àpẹẹrẹ yín nílò àfiyèsí dókítà.

Premenstrual syndrome (PMS) ń kan tó 75% àwọn obìnrin ní ìwọ̀n kan, nǹkan bí 20-30% sì ń ní àmì tí ó wà láàárín sí èyí tó le gan-an. Àwọn ìráhùn tó wọ́pọ̀ ni ìṣesí tí ń yí padà, ìbínú kíákíá, àníyàn, ìsoríkọ́, àárẹ̀, ìfẹ́ oúnjẹ kan pàtó, ọmú tí ń ro, ikùn wíwú, àti orí fífọ́.

PMS tó le ń nípa lórí ìgbésí ayé yín gidigidi. Ẹ lè pa ilé-ìwé tàbí iṣẹ́ jẹ, yẹra fún àwọn ìpàdé àwùjọ, tàbí ní ìṣòro nínú àjọṣe. Èyí kì í ṣe àìlera tàbí ìráhùn lásán – ó jẹ́ ìdáhùn ara gidi sí ìyípadà họ́mọ̀nù.

Ọ̀pọ̀ ọ̀nà ló ń ṣèrànwọ́ láti bójú tó PMS dáadáa. Eré ìdárayá déédé, kódà rírìn ìṣẹ́jú 30 lójoojúmọ́, ń dín àmì PMS kù fún ọ̀pọ̀ obìnrin. Ìṣiṣẹ́ ara ń ràn lọ́wọ́ láti ṣàkóso họ́mọ̀nù, ó sì ń mú ìṣesí dára nípa títú endorphin jáde. Ní àwọn ìlú Nàìjíríà tí kò ti rọrùn láti rí ilé eré ìdárayá (gym), rírìn ní àdúgbò yín ní òwúrọ̀ tàbí ìrọ̀lẹ́ tí ojú ọjọ́ tutù ń ṣiṣẹ́ dáadáa.

Àyípadà oúnjẹ náà ń ṣèrànwọ́. Dídín iyọ̀ kù ń dín ikùn wíwú kù. Dídín caffeine kù ń mú oorun dára, ó sì ń dín ọmú ríro kù. Jíjẹ oúnjẹ déédé pẹ̀lú carbohydrates tó díjú ń dènà ìlọsílẹ̀ òjijì ṣúgà inú ẹ̀jẹ̀ tí ń mú ìṣesí burú sí i. Ọ̀pọ̀ obìnrin rí i pé dídín ṣúgà kù ń ṣèrànwọ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí ṣòro nígbà tí ìfẹ́ carbohydrates bá dé ṣáájú nǹkan oṣù. Ní Nàìjíríà, yíyan ọkà odindi (whole grains) bíi ìrẹsì pupa (brown rice) àti àlìkámà odindi dípò èyí tí a ti yọ́ mọ́, jíjẹ ẹ̀wà púpọ̀, àti jíjẹ protein déédé ń ràn lọ́wọ́ láti mú ṣúgà inú ẹ̀jẹ̀ dúró déédé.

Bíbójútó ìdààmú ń ṣe ìyàtọ̀ ńlá. Progesterone máa ń mú ara balẹ̀, ṣùgbọ́n nígbà tí ó bá lọ sílẹ̀ lójijì ṣáájú nǹkan oṣù yín, ìdààmú máa ń dà bí ẹni pé ó le jù. Àwọn ìṣe bíi mímí sínú jinlẹ̀, àdúrà, ìṣàṣàrò, nínà ara pẹ̀lẹ́, tàbí kí ẹ kàn sinmi jù ní ọ̀sẹ̀ ṣáájú nǹkan oṣù yín ń ran ara yín lọ́wọ́ láti fara da àyípadà họ́mọ̀nù. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà rí i pé dídín ojúṣe kù ní ìpele yìí – sísọ pé rárá sí ojúṣe àfikún nígbà tí nǹkan oṣù yín bá ń bọ̀ – ń dènà kí nǹkan pọ̀ jù fún wọn.

Fún PMS tó le tàbí PMDD, ìtọ́jú dókítà ń ṣèrànwọ́. Àwọn oògùn ìdènà oyún olóhọ́mọ̀nù kan ń dín àmì kù nípa mímú ìwọ̀n họ́mọ̀nù dúró déédé. A lè lo oògùn ìsoríkọ́ (antidepressants) jálẹ̀ oṣù tàbí ní ìpele luteal nìkan fún PMDD. Ẹ bá òṣìṣẹ́ ìlera sọ̀rọ̀ tí àwọn àmì yín bá ń da ìgbésí ayé yín rú gidigidi. Ẹ yẹ fún ìtura – fífara da PMS tó le kò pọndandan, kò sì ṣe yín láǹfààní.

Ọ̀pọ̀ obìnrin ń ṣàníyàn bóyá wọ́n ń tú ẹyin (ovulation), pàápàá nígbà tí wọ́n bá ń gbìyànjú láti lóyún. Àwọn àmì kan ń fi hàn pé ovulation ń ṣẹlẹ̀.

Àmì tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé jù ni àpẹẹrẹ àyípo yín. Àyípo déédé (ọjọ́ 21-35, tí ìyàtọ̀ rẹ̀ kò tó ọjọ́ 7) sábà máa ń fi hàn pé ovulation ń wáyé déédé. Ìpele luteal (láti ovulation títí dé nǹkan oṣù yín) sábà máa ń jẹ́ ọjọ́ 14, nítorí náà tí àyípo yín bá máa ń jẹ́ nǹkan bí ọjọ́ 28 nígbà gbogbo, ó ṣeé ṣe kí ẹ máa tú ẹyin ní àyíká ọjọ́ 14.

Àwọn àmì ara ń ràn lọ́wọ́ láti jẹ́rìí ovulation. Àyípadà omi ojú ara – láti omi tó nípọn sí omi “funfun ẹyin” tó mọ́ kedere, tó ń yọ̀, tó sì ń fà – ń fi hàn pé ìlóyún ga jù lọ àti pé ovulation ti sún mọ́. Omi yìí lè wà fún ọjọ́ 1-3. Àwọn obìnrin kan máa ń ní mittelschmerz (ìrora ovulation), ìrora ní ẹ̀gbẹ́ kan ìsàlẹ̀ ikùn tàbí ìgún mímú nígbà tí ẹyin bá jáde.

Ṣíṣàkọsílẹ̀ basal body temperature ń jẹ́rìí ovulation lẹ́yìn tí ó ti ṣẹlẹ̀. Ìgbóná ara yín ń ga sókè 0.3-0.5°C lẹ́yìn ovulation, ó sì ń wà lókè títí nǹkan oṣù yín yóò fi bẹ̀rẹ̀. Rírí àpẹẹrẹ ìpele méjì yìí (ìgbóná tó kéré ṣáájú ovulation, tó ga lẹ́yìn rẹ̀) ń jẹ́rìí pé ovulation ti ṣẹlẹ̀.

Àwọn ohun èlò àyẹ̀wò ovulation (OPKs) tí a lè rà láìsí ìwé dókítà ń rí ìgbésókè LH tí ń fa ovulation. Wọ́n wà ní àwọn ilé-ìtajà oògùn ńlá ní Lagos, Abuja, àti àwọn ìlú mìíràn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé owó wọn tó nǹkan bí ₦3,000-₦8,000 fún àyípo kan. Ẹ ó máa yẹ ìtọ̀ yín wò lójoojúmọ́ ní àyíká àárín àyípo. Nígbà tí àyẹ̀wò bá jáde ní positive (tí ó rí ìgbésókè LH), ovulation sábà máa ń ṣẹlẹ̀ láàárín wákàtí 24-36.

Tí àyípo yín kò bá déédé rárá tàbí tí nǹkan oṣù kò bá wá fún oṣù mélòó kan, ó ṣeé ṣe kí ẹ má máa tú ẹyin déédé. Èyí wọ́pọ̀ pẹ̀lú PCOS, àìsàn thyroid, ìwọ̀n ara tó kéré jù, eré ìdárayá tó pọ̀ jù, tàbí ìdààmú tó pọ̀. Tí ẹ bá ti ń gbìyànjú láti lóyún fún oṣù 6-12 láìsí àṣeyọrí, ẹ lọ rí amọ̀ràn ìlóyún tí ó lè yẹ̀ yín wò bóyá ẹ ń tú ẹyin, kí ó sì mọ ìdènà èyíkéyìí.

Àwọn obìnrin Nàìjíríà ń kojú ìpèníjà àrà ọ̀tọ̀ nínú bíbójútó ìlera nǹkan oṣù, láti àìrí ohun èlò tó dára dé àìtó ohun amáyédẹrùn WASH ní ilé-ìwé àti ibi iṣẹ́. Mímọ àyípo yín túbọ̀ níye lórí nígbà tí ẹ bá dà á pọ̀ mọ́ ojútùú tó wúlò tí ó wà ní àdúgbò.

Sana Pads ń bójú tó ìlera nǹkan oṣù ní kíkún nípa pípèsè pádì nǹkan oṣù tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò tó dára, tí a ṣe ní pàtó fún ipò Nàìjíríà. Yàtọ̀ sí ọjà òkèèrè tí a ṣe fún ojú ọjọ́ tí kò gbóná, a ń ṣe Sana Pads níbí, pẹ̀lú òye ọ̀rinrin àwọn agbègbè etí òkun Nàìjíríà àti ooru gbígbẹ àwọn agbègbè àríwá. Afẹ́fẹ́ ń gba inú ohun èlò wọn kọjá dáadáa, wọ́n ń yára gbẹ kódà láìsí iná mànàmáná déédé, wọ́n sì ń fara da fífọ̀ léraléra nínú oríṣiríṣi omi.

Yàtọ̀ sí ọjà, Sana Pads ti ṣe àtìlẹ́yìn fún obìnrin tí ó ju 10,000 lọ ní tààrà, ó sì ti pín pádì tí ó ju 30,000 lọ káàkiri Nàìjíríà. Ipa yìí dé ilé-ìwé níbi tí àwọn ọmọbìnrin ti ń pa kíláàsì jẹ nígbà nǹkan oṣù wọn nítorí àìní pádì, dé ìgbèríko níbi tí obìnrin ti ń lo ohun èlò tí kò láàbò, àti dé ìlú ńlá níbi tí owó pádì ìlò-ẹ̀ẹ̀kan ti ń ni ìnáwó tí kò pọ̀ lára.

Mímọ àyípo nǹkan oṣù yín ń ṣiṣẹ́ pọ̀ pẹ̀lú níní ohun èlò nǹkan oṣù tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé. Nígbà tí ẹ bá mọ̀ pé nǹkan oṣù yín yóò bẹ̀rẹ̀ ní àyíká ọjọ́ 28, ẹ lè múra sílẹ̀ nípa rírí i dájú pé pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò yín mọ́, ó sì wà nínú àpò yín. Nígbà tí ẹ bá mọ àwọn ọjọ́ tí ìṣàn yín pọ̀ (sábà jẹ́ ọjọ́ 2-3), ẹ mọ̀ pé kí ẹ lo Maxi Pad dípò èyí tí kò nípọn tó. Nígbà tí ẹ bá mọ àpẹẹrẹ àrà ọ̀tọ̀ àyípo yín, nǹkan oṣù kò ní yà yín lẹ́nu mọ́, ẹ ó sì ní ìṣàkóso.

Iṣẹ́ àfojúsùn wa kọjá títa ọjà – ó jẹ́ fífòpin sí òṣì nǹkan oṣù káàkiri Nàìjíríà. Òṣì nǹkan oṣù – àìrí ohun èlò nǹkan oṣù, ẹ̀kọ́, àti ohun amáyédẹrùn – ń kan àràádọ́ta ọ̀kẹ́ obìnrin àti ọmọbìnrin Nàìjíríà. Ó ń mú àwọn ọmọbìnrin kúrò ní ilé-ìwé, ó ń dí obìnrin lọ́wọ́ láti ṣiṣẹ́, ó ń mú ewu ìlera wá látàrí lílo ohun èlò tí kò láàbò, ó sì ń mú ìtìjú àti àbùkù nípa iṣẹ́ ara tó jẹ́ déédé máa bá a lọ. Ṣíṣe ìlanilọ́yẹ̀ nípa àyípo nǹkan oṣù jẹ́ apá kan nínú fífọ́ àyípo òṣì àti àbùkù yìí.

Mímọ àyípo nǹkan oṣù yín ń yí padà láti ìmọ̀ orí ìwé sí àǹfààní gidi nígbà tí ẹ bá bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàkọsílẹ̀ àpẹẹrẹ ara yín, tí ẹ sì ń dáhùn sí i. Bí ẹ ṣe lè bẹ̀rẹ̀ nìyí.

Ẹ bẹ̀rẹ̀ ìṣàkọsílẹ̀ lónìí – ẹ kò nílò láti dúró de nǹkan oṣù yín tó kàn kí ẹ tó bẹ̀rẹ̀. Ẹ sàmì sí ọjọ́ òní, ẹ kọ ibi tí ẹ wà nínú àyípo yín sílẹ̀ tí ẹ bá mọ̀, kí ẹ sì kọ àmì èyíkéyìí tí ẹ ń ní báyìí sílẹ̀. Láti ìsinsìnyí lọ, ẹ máa kọ àwọn àmì pàtàkì ọjọ́ kọ̀ọ̀kan sílẹ̀.

Ẹ wá kàlẹ́ńdà tàbí ìwé àkọsílẹ̀ kan tí ẹ ó yà sọ́tọ̀ fún ìṣàkọsílẹ̀ àyípo. Ẹ sàmì sí ọjọ́ 1 nígbà tí nǹkan oṣù yín bá bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀jẹ̀ pupa yòò. Ẹ fi nọ́ńbà sí ọjọ́ kọ̀ọ̀kan tó tẹ̀lé e. Ẹ kọ àkíyèsí kúkúrú nípa àmì ara: ìwọ̀n agbára, ìṣesí, ìrora inú, bí omi ojú ara ṣe rí, tàbí ohunkóhun mìíràn tí ẹ ṣàkíyèsí. Lẹ́yìn oṣù mẹ́ta, ẹ ṣàyẹ̀wò àkọsílẹ̀ yín. Ẹ ṣírò àròpín gígùn àyípo yín nípa wíwá àròpín gígùn àyípo mẹ́tẹ̀ẹ̀ta. Ẹ ṣàkíyèsí àpẹẹrẹ àmì ara – ṣé ó máa ń rẹ̀ yín nígbà gbogbo ní àyíká ọjọ́ 25? Ṣé ìṣesí yín máa ń lọ sílẹ̀ ní ọjọ́ méjì ṣáájú kí ẹ̀jẹ̀ tó bẹ̀rẹ̀?

Ẹ yan pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò tó bá ìṣàn yín mu. Tí ìṣàkọsílẹ̀ bá jẹ́ tuntun fún yín, ẹ lè má tí ì mọ àpẹẹrẹ ìṣàn yín, nítorí náà bíbẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Starter Kit bọ́gbọ́n mu. Starter Kit ní Premium Pads mẹ́ta pẹ̀lú àpò ìpamọ́ – ó tó láti là nǹkan oṣù yín já nípa fífọ̀ wọ́n àti lílò wọ́n lọ́kọ̀ọ̀kan. Premium Pads ní ìpele kan tí kì í jò àti ìpele mẹ́ta tí ń fa omi, wọ́n sì ń bójú tó ìṣàn déédé dáadáa fún ọ̀pọ̀ obìnrin.

Bí ẹ ṣe ń ṣàkọsílẹ̀ àyípo yín fún oṣù mélòó kan, ẹ ó mọ àpẹẹrẹ ìṣàn yín. Tí ìṣàn àwọn ọjọ́ tó pọ̀ jù yín bá ń yára kọjá Premium Pads, Maxi Pads pẹ̀lú ìpele márùn-ún tí ń fa omi ń pèsè ààbò tó dára jù. Wọ́n tún dára fún lílò ní alẹ́, wọ́n ń dènà jíjò nígbà tí ẹ bá ń sùn. Tí ẹ bá ní ọjọ́ tí ìṣàn kò pọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ tàbí ìparí nǹkan oṣù yín, No Wahala Pads pẹ̀lú ìpele kan ṣoṣo tí ń fa omi ń fúnni ní ààbò tó rọrùn, tí kò nípọn, tí ó tó fún ẹ̀jẹ̀ tí kò pọ̀.

Lílo pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò máa ń rọrùn jù nígbà tí ẹ bá mọ àyípo yín. Ẹ di pádì yín sínú àpò ní ọjọ́ kan ṣáájú ọjọ́ tí ẹ retí pé nǹkan oṣù yín yóò bẹ̀rẹ̀. Ẹ múra sílẹ̀ nípa fífọ̀ pádì yín láti àyípo tó kọjá kí wọ́n sì wà ní sẹpẹ́. Ní àwọn ọjọ́ tí ìṣàn pọ̀, ẹ máa pààrọ̀ léraléra jù, kí ẹ sì tètè ṣàn pádì tí ẹ ti lò kí àbàwọ́n má bàa dúró. Bí ìṣàn ṣe ń dín kù, ẹ lè lo pádì pẹ́ jù kí ẹ tó pààrọ̀.

Àwọn ilé-ìwé, NGO, ilé-ìwòsàn, àjọ ẹ̀sìn, àti ẹgbẹ́ obìnrin lè ní ipa ńlá nípa dída ẹ̀kọ́ àyípo nǹkan oṣù pọ̀ mọ́ rírí pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò.

Ẹ bẹ̀rẹ̀ nípa ṣíṣètò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ lórí ìlera nǹkan oṣù. Ẹ lo ìsọfúnni inú àpilẹ̀kọ yìí láti ṣètò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ lórí ìpele àyípo, họ́mọ̀nù, ọ̀nà ìṣàkọsílẹ̀, àti àmì déédé pẹ̀lú àwọn àmì tó yẹ kí a kíyèsí. Ẹ dá àyè tó láàbò sílẹ̀ níbi tí ọmọbìnrin àti obìnrin ti lè béèrè ìbéèrè láìsí ìtìjú. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ní ìbéèrè ìpìlẹ̀ ṣùgbọ́n wọn kò ní ibi tí wọ́n ti lè béèrè. Ní Kano, ilé-ìwé girama kan sọ pé lẹ́yìn tí wọ́n ṣe ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ìlera nǹkan oṣù, ọkàn àwọn ọmọbìnrin balẹ̀ jù láti bá olùkọ́ sọ̀rọ̀ nípa nǹkan oṣù àti láti wá ìrànlọ́wọ́ fún àmì tó yẹ kí a kíyèsí.

Ẹ pèsè irinṣẹ́ ìṣàkọsílẹ̀. Kàlẹ́ńdà tí a tẹ̀ jáde lásán tí ọmọbìnrin lè fi sàmì sí àyípo wọn kò wọ́n rárá, ṣùgbọ́n ó ń fún obìnrin lágbára pẹ̀lú ìmọ̀ nípa ara wọn. Ẹ kọ́ wọn ní ìṣàkọsílẹ̀ tó wúlò – bí a ṣe ń mọ ọjọ́ 1, àwọn àmì tí a ó kọ sílẹ̀, àti bí a ṣe ń ṣírò gígùn àyípo. Ẹ tún padà wá lẹ́yìn oṣù mélòó kan láti ran àwọn olùkópa lọ́wọ́ láti túmọ̀ àpẹẹrẹ wọn.

Ẹ da ẹ̀kọ́ pọ̀ mọ́ rírí ọjà. Àwọn ilé-ìwé, NGO àti àwọn àjọ mìíràn lè pàṣẹ iye èyíkéyìí ní iye owó kan náà tí kò yí padà fún pákẹ́ẹ̀tì kọ̀ọ̀kan. Pádì kan tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò ń pẹ́ fún ọdún 2-3, nítorí náà pínpín ẹ̀ẹ̀kan ń pèsè ọ̀pọ̀ ọdún ìbójútó nǹkan oṣù tó ní iyì. Àwọn ilé-ìwé lè dá “ilé-ìkówèésí pádì” sílẹ̀ níbi tí ọmọbìnrin ti lè yá pádì tó mọ́ nígbà ilé-ìwé, èyí wúlò pàápàá fún àwọn ọmọbìnrin tí nǹkan oṣù wọn dé láìròtẹ́lẹ̀ tàbí tí wọ́n gbàgbé pádì wọn sílé.

Ẹ bá àwọn olùtọ́jú ìlera àdúgbò ṣiṣẹ́ pọ̀ láti pèsè ìtọ́jú dókítà fún àwọn obìnrin tí ìṣàkọsílẹ̀ bá fi àmì tó yẹ kí a kíyèsí hàn. Ẹ ṣètò ọ̀nà rírán aláìsàn lọ síbòmíràn, kí àwọn obìnrin tí wọ́n rí àyípo àìdéédé, ìrora tó le, tàbí ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀ jù lè rí ìtọ́jú tó yẹ. Ní agbègbè tí ìtọ́jú ìlera kò pọ̀, ẹ kọ́ àwọn òṣìṣẹ́ ìlera àdúgbò láti pèsè ẹ̀kọ́ ìpìlẹ̀ nípa ìgbà tí àmì ara nílò àfiyèsí dókítà.

Àwọn àjọ tí ń ṣiṣẹ́ lórí ìlera nǹkan oṣù ń dá ipa tí ń tàn ká gbogbo àwùjọ. Nígbà tí obìnrin kan bá kọ́ láti ṣàkọsílẹ̀ àyípo rẹ̀, tí ó sì ń bójú tó nǹkan oṣù rẹ̀ pẹ̀lú iyì, ó ń kọ́ àwọn ọmọbìnrin rẹ̀, àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀, àti àwọn ará àdúgbò rẹ̀. Nígbà tí ilé-ìwé bá pèsè ẹ̀kọ́ àti ọjà, àwọn ọmọbìnrin ń wà ní ilé-ìwé nígbà nǹkan oṣù wọn, èyí ń yọrí sí èsì ẹ̀kọ́ tó dára jù àti àǹfààní tó gbòòrò. Ìdókòwò yìí nínú ìlera obìnrin ń fún gbogbo àwùjọ lókun.

Àyípo nǹkan oṣù yín jẹ́ àmì alágbára fún ìlera yín lápapọ̀. Ìpele mẹ́rin náà – nǹkan oṣù, follicular, ovulation, àti luteal – ń dá ìlù oṣooṣù kan sílẹ̀ tí estrogen, progesterone, FSH, àti LH ń darí bí wọ́n ṣe ń ṣiṣẹ́ pọ̀. Ṣíṣàkọsílẹ̀ àpẹẹrẹ àrà ọ̀tọ̀ yín fún oṣù mẹ́ta péré ń ṣí ìsọfúnni tó níye lórí payá nípa ara yín, ó ń ràn yín lọ́wọ́ láti ṣètò ìgbésí ayé yín pẹ̀lú ọgbọ́n àti láti tètè mọ ọ̀ràn ìlera. Mímọ̀ pé àyípo yín ń kan agbára yín, ìṣesí yín, àti àmì ara jálẹ̀ oṣù ń dènà ìdàrúdàpọ̀, ó sì ń jẹ́ kí ẹ ṣiṣẹ́ pọ̀ pẹ̀lú ìlù àdánidá ara yín dípò kí ẹ máa bá a jà.

Káàkiri Nàìjíríà, àwọn obìnrin ń gba agbára padà lórí ìlera ìbímọ wọn nípasẹ̀ ìmọ̀ àti rírí ohun èlò nǹkan oṣù tó yẹ. Ẹ yẹ láti mọ èdè ara yín, láti bójú tó nǹkan oṣù yín pẹ̀lú iyì, àti láti ṣe ìpinnu tí a fi ìmọ̀ ṣe nípa ìlera yín. Yálà ẹ jẹ́ ọ̀dọ́bìnrin ní Kano tí ń bẹ̀rẹ̀ láti ṣàkọsílẹ̀ àwọn àyípo àkọ́kọ́ yín, ìyá ní Port Harcourt tí ń kọ́ ọmọbìnrin yín nípa họ́mọ̀nù, tàbí alábòójútó ètò ní Abuja tí ń ṣètò iṣẹ́ ìlera nǹkan oṣù, ìmọ̀ yìí ń mú òmìnira wá.

Ẹ bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàkọsílẹ̀ àyípo yín lónìí, kí ẹ sì ronú nípa yíyí padà sí pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò tí owó rẹ̀ ṣeé san, tí ó ń pẹ́, tí ó sì bá àpẹẹrẹ ìṣàn yín mu. Papọ̀, a lè fòpin sí òṣì nǹkan oṣù kí a sì rí i dájú pé gbogbo obìnrin Nàìjíríà ní ìmọ̀ àti ohun èlò láti bójú tó ìlera nǹkan oṣù rẹ̀ pẹ̀lú ìgboyà àti iyì. Ẹ ṣèbẹ̀wò sí ojú-òpó wa láti kọ́ sí i nípa ìlera obìnrin ní Áfíríkà, kí ẹ sì rí ọjà tí ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ìrìn àjò ìlera nǹkan oṣù yín.