Mímọ àsìkò ìlóyún fún obìnrin Áfíríkà: Ìtọ́sọ́nà pípé láti lóye ìyípo nǹkan oṣù yín

Mímọ àsìkò ìlóyún (tí a tún ń pè ní ìfètòsọ́mọbíbí àdáyébá tàbí títọpa ìyípo nǹkan oṣù) ni ṣíṣàkíyèsí àwọn àmì tí ara yín ń fi hàn jálẹ̀ ìyípo nǹkan oṣù yín, láti mọ ìgbà tí ẹ lè lóyún. Yàtọ̀ sí àfojúdá tàbí lílo app tí kò lè mọ ìlànà ara yín ní pàtó, ọ̀nà yìí ń kọ́ yín láti ka àmì tààrà láti ara yín.

Àwọn kókó pàtàkì:

• Nǹkan bí ọjọ́ 6-7 péré ni obìnrin fi lè lóyún nínú ìyípo kọ̀ọ̀kan (ọjọ́ 5 ṣáájú ìtújáde ẹyin, pẹ̀lú ọjọ́ tí ẹyin jáde fúnra rẹ̀).
  
  
• Mímọ àsìkò ìlóyún ń ṣiṣẹ́ nípa títọpa omi ẹnu ilé-ọmọ, ìgbóná ara ìsinmi (basal body temperature) àti gígùn ìyípo, láti mọ àwọn ọjọ́ ìlóyún wọ̀nyẹn.
  
  
• Ọ̀nà yìí ń ṣiṣẹ́ ní 95-99% tí a bá lò ó dáadáa àti déédéé, bí ọ̀pọ̀ ọ̀nà ìdènà oyún òde òní.
  
  
• Obìnrin tó ju 200 mílíọ̀nù lọ kárí ayé ló ń lo ọ̀nà mímọ àsìkò ìlóyún, títí kan iye tó ń pọ̀ sí i káàkiri Nàìjíríà àti Áfíríkà.
  
  
• Kíkọ́ ọ̀nà wọ̀nyí kò ná yín ní nǹkan kan ju tẹ́mọ́mítà kan lọ (₦2,000-₦5,000), kò sì nílò ìnáwó tí kò dáwọ́ dúró tàbí lílọ sí ilé ìwòsàn.
  
  
• Mímọ àsìkò ìlóyún ń ràn yín lọ́wọ́ láti lóye àwọn ìṣòro ìlera bíi PCOS tàbí ìyípo tí kì í lọ déédéé, nípa fífi ìlànà hàn bí àkókò ti ń lọ.
  
  
• Àwọn obìnrin Nàìjíríà sábà máa ń rí i pé ọ̀nà yìí bá àṣà àti ẹ̀sìn wọn mu ju ìdènà oyún tó ń lo họ́mọ̀nù lọ.

Òye àsìkò ìlóyún yín ń yí bí ẹ ṣe ń wo ara yín padà. Yálà ẹ ń gbé ní Lagos tí èrò pọ̀ sí tàbí ní ìgbèríko Kaduna, àwọn àmì wọ̀nyí ń ṣiṣẹ́ bákan náà, wọ́n sì ń fún yín ní ìmọ̀ tí ẹnikẹ́ni kò lè gbà lọ́wọ́ yín.

Yetunde jókòó sí etí ibùsùn rẹ̀ ní Surulere, Lagos, ó di kàlẹ́ńdà tí ó ti ń sàmì sí fún oṣù mẹ́ta mú. Ìyá rẹ̀ kò kọ́ ọ nípa àmì ìlóyún rí. Ní ilé-ìwé girama, kíláàsì bàyọ́lọ́jì sáré kọjá ẹ̀kọ́ ìbímọ láàárín ọ̀sẹ̀ kan tí ojú ń tì gbogbo wọn. Ní báyìí tí ó ti di ọmọ ọdún 28, tí òun àti ọkọ rẹ̀ ń gbìyànjú láti lóyún, ó rí i pé òun kò mọ nǹkan kan nípa ìgbà tí ara òun lè lóyún gan-an. Ọ̀rẹ́ rẹ̀ Omotola ti mẹ́nu ba nǹkan kan tí wọ́n ń pè ní “mímọ àsìkò ìlóyún”, ṣùgbọ́n ojú ń ti Yetunde láti béèrè ìbéèrè kíkún. Bí ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà, ó ti lo ọ̀pọ̀ ọdún láti gbìyànjú kí ó má lóyún, láìkọ́ bí oyún ṣe ń wáyé gan-an tàbí bí a ṣe ń dá àwọn àmì ìlóyún àdáyébá ara mọ̀.

Ẹ̀yin nìkan kọ́ tí èyí bá jọ ohun tí ẹ mọ̀. Káàkiri Nàìjíríà àti Áfíríkà, ọ̀pọ̀ mílíọ̀nù obìnrin ń gbé ìgbésí ayé ìbímọ wọn pẹ̀lú ìmọ̀ díẹ̀ nípa ìyípo nǹkan oṣù tiwọn. Yálà ẹ fẹ́ lóyún, ẹ fẹ́ yẹra fún oyún lọ́nà àdáyébá, tàbí ẹ kàn fẹ́ lóye ara yín dáadáa, mímọ àsìkò ìlóyún ń fún yín ní ìmọ̀ tó wúlò tí àwọn obìnrin ti ní láti ìran dé ìran. Ìtọ́sọ́nà yìí yóò fi hàn yín ní pàtó bí ẹ ṣe lè lò ó ní Nàìjíríà.

Ìyípo nǹkan oṣù yín kì í ṣe nípa ìgbà tí ẹ̀jẹ̀ ń wá nìkan. Ó jẹ́ ìbánisọ̀rọ̀ họ́mọ̀nù tó ń ṣẹlẹ̀ nínú ara yín lóṣooṣù, tó ń mú àyípadà tí ẹ lè kọ́ láti dá mọ̀ wá. Wọ́n kọ́ ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà pé ìyípo jẹ́ ọjọ́ 28, ṣùgbọ́n ìyípo tó wà ní ìlera lè wà láàárín ọjọ́ 21 sí 35, ọ̀pọ̀ ìyàtọ̀ sì jẹ́ ohun tó wọ́pọ̀ pátápátá.

Ìyípo yín pín sí ìpele mẹ́rin, ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú ìlànà họ́mọ̀nù tó yàtọ̀. Ọjọ́ 1 ni ọjọ́ àkọ́kọ́ nǹkan oṣù yín (ẹ̀jẹ̀ tó ń ṣàn dáadáa, kì í ṣe ẹ̀jẹ̀ díẹ̀ tó ń ta sílẹ̀). Ìpele nǹkan oṣù ń gba ọjọ́ 3-7, nígbà tí ìtẹ́ inú ilé-ọmọ yín ń jáde. Ní àkókò yìí, họ́mọ̀nù ìlóyún kéré, ẹ kò sì lè lóyún.

Ìpele follicular bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ 1, ó sì ń bá a lọ títí di ìtújáde ẹyin. Ara yín bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe họ́mọ̀nù follicle-stimulating hormone, tó ń sọ fún ẹ̀yà ẹyin yín láti pèsè ẹyin kan sílẹ̀. Gígùn ìpele yìí yàtọ̀ láàárín obìnrin, kódà láàárín àwọn ìyípo tiyín. Obìnrin kan ní Abuja lè ní ìpele follicular ọjọ́ 10 ní oṣù kan, kí ó sì jẹ́ ọjọ́ 14 ní oṣù tó tẹ̀lé e, pàápàá tí ó bá ti ní ìdààmú, àìsàn tàbí ìrìn-àjò.

Ìtújáde ẹyin (ovulation) ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí ẹyin tó ti gbó bá jáde láti inú ẹ̀yà ẹyin yín, nígbà púpọ̀ ní ọjọ́ 12-16 ṣáájú kí nǹkan oṣù yín tó kàn tó bẹ̀rẹ̀. Èyí ni ohun kan ṣoṣo tó ṣe pàtàkì jù nínú mímọ àsìkò ìlóyún. Ẹ lè lóyún kìkì tí àtọ̀ bá pàdé ẹyin, ẹyin náà sì máa ń wà láàyè fún wákàtí 12-24 péré lẹ́yìn tí ó bá jáde. Ṣùgbọ́n àtọ̀ lè wà láàyè nínú omi ẹnu ilé-ọmọ tó ń fúnni lóyún títí dé ọjọ́ 5, ìdí nìyí tí àsìkò ìlóyún yín fi gùn tó nǹkan bí ọjọ́ 6-7 lápapọ̀.

Ìpele luteal ń tẹ̀lé ìtújáde ẹyin, ó sì ń gba nǹkan bí ọjọ́ 10-16 (gígùn yìí kì í fi bẹ́ẹ̀ yí padà fún obìnrin kọ̀ọ̀kan). Ní ìpele yìí, ara yín ń ṣe progesterone láti múra sílẹ̀ fún oyún tó lè wáyé. Tí oyún kò bá wáyé, ìwọ̀n họ́mọ̀nù á lọ sílẹ̀, nǹkan oṣù á sì bẹ̀rẹ̀, ìyípo á tún bẹ̀rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan sí i.

Wọ́n sọ fún ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà pé ẹ lè lóyún “nígbàkígbà” tàbí “ní ọjọ́ 14” nìkan. Àròsọ ni méjèèjì. Ìwádìí fi hàn pé 95% àwọn oyún ló ń wá láti ìbálòpọ̀ láàárín ọjọ́ 6 tó parí sí ọjọ́ ìtújáde ẹyin. Lẹ́yìn àsìkò yìí, ní ti ìṣirò, oyún fẹ́rẹ̀ẹ́ má ṣeé ṣe rárá.

Àsìkò ìlóyún wà nítorí omi ẹnu ilé-ọmọ. Bí ìtújáde ẹyin ṣe ń sún mọ́, ẹnu ilé-ọmọ yín ń ṣe omi tó ń bọ́ àtọ̀, tó sì ń gbé e lọ. Omi yìí ń yí padà láti èyí tó lẹ̀mọ́ tàbí tó dà bí ọ̀rá-wàrà (kò fi bẹ́ẹ̀ fúnni lóyún) sí èyí tó mọ́ kedere, tó ń yọ̀, tó sì ń nà bí funfun ẹyin adìyẹ tútù (ó ń fúnni lóyún gan-an). Nínú ooru Nàìjíríà, ẹ lè tètè ṣàkíyèsí omi yìí. Lẹ́yìn ìtújáde ẹyin, progesterone ń mú omi ẹnu ilé-ọmọ gbẹ kíákíá, èyí tó ń mú ìmọ̀lára “gbígbẹ” wá.

Ìgbóná ara ìsinmi yín (BBT) náà ń yí padà pẹ̀lú ìtújáde ẹyin. Ṣáájú ìtújáde ẹyin, BBT yín sábà máa ń wà láàárín 36.2°C sí 36.5°C. Lẹ́yìn ìtújáde ẹyin, progesterone ń gbé ìgbóná ara yín sókè ní 0.2°C sí 0.5°C, á sì dúró bẹ́ẹ̀ títí nǹkan oṣù yín yóò fi dé. Ìyípadà ìgbóná yìí ń jẹ́rìí pé ẹyin ti jáde. Nínú ọ̀rinrin afẹ́fẹ́ Lagos tàbí Port Harcourt, ẹ gbọ́dọ̀ wọn ìgbóná ara yín ní àárọ̀ kùtùkùtù kí ẹ tó dìde lórí ibùsùn, pẹ̀lú tẹ́mọ́mítà kan náà lójoojúmọ́.

Àwọn obìnrin Nàìjíríà àti Áfíríkà ní ìlànà ìlóyún kan náà pẹ̀lú àwọn obìnrin kárí ayé, ṣùgbọ́n àwọn nǹkan kan ń kan ìyípo wa lọ́nà tó yàtọ̀. Ooru àti ọ̀rinrin afẹ́fẹ́ kì í yí àkókò ìtújáde ẹyin padà, ṣùgbọ́n wọ́n lè mú kí ṣíṣàkíyèsí omi ẹnu ilé-ọmọ rọrùn. Ìdààmú láti inú ìṣòro owó, àìsí iná NEPA tó ń da oorun rú, tàbí ìfúnpá ìdílé lè fa ìtújáde ẹyin sẹ́yìn, kí ìyípo náà sì gùn sí i.

Fífún ọmọ lọ́mú ń kan ìlóyún gidigidi. Ọ̀nà lactational amenorrhea (LAM) ń dènà oyún lọ́nà àdáyébá tí ọmọ yín kò bá tíì pé oṣù 6, tí ẹ ń fún un ní ọmú nìkan, tí nǹkan oṣù yín kò sì tíì padà dé. Ọ̀pọ̀ ìyá ní Nàìjíríà ń fún ọmọ lọ́mú fún ìgbà pípẹ́, mímọ àsìkò ìlóyún sì ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ ìgbà tí ìlóyún bá padà, èyí tó yàtọ̀ síra gidigidi láàárín obìnrin.

Àwọn àìsàn tó wọ́pọ̀ ní Nàìjíríà, bíi ibà (malaria) tàbí typhoid, lè da ìyípo rú fún ìgbà díẹ̀ nípa fífa ìtújáde ẹyin sẹ́yìn. Èyí kò túmọ̀ sí pé ọ̀nà náà kùnà – ó túmọ̀ sí pé ẹ mọ̀ pé ara yín kò tíì fi àmì ìlóyún hàn, ẹ sì ṣe bí ó ti yẹ. Ìyẹn gan-an ni ọ̀nà náà ń ṣiṣẹ́ láti máa jẹ́ kí ẹ mọ̀.

Kíkọ́ mímọ àsìkò ìlóyún túmọ̀ sí yíyan ọ̀nà ìṣàkíyèsí kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, kí ẹ sì máa tọpa rẹ̀ déédéé. Ẹ kò nílò app olówó ńlá tàbí ẹ̀rọ – ìpinnu láti máa ṣàkíyèsí lójoojúmọ́ nìkan. Ẹ jẹ́ ká wo àwọn ọ̀nà pàtàkì mẹ́ta àti bí wọ́n ṣe ń ṣiṣẹ́ ní Nàìjíríà.

Ọ̀nà yìí gbára lé ṣíṣàkíyèsí omi ẹnu ilé-ọmọ nìkan jálẹ̀ ìyípo yín. Lójoojúmọ́, ẹ máa kíyèsí bí ẹnu ojú ara yín ṣe rí lára, kí ẹ sì wo omi èyíkéyìí lórí pátá yín tàbí nígbà tí ẹ bá ń nu ara lẹ́yìn ilé ìgbọ̀nsẹ̀. Ẹ ń wá àyípadà nínú bí ó ṣe ki tó, àwọ̀ rẹ̀ àti bí ó ṣe rí lára.

Ẹ bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàyẹ̀wò lẹ́yìn tí nǹkan oṣù yín bá parí. Ní ìbẹ̀rẹ̀, ẹ lè máa ní ìmọ̀lára “gbígbẹ” láìsí omi tí ẹ lè rí. Bí ìtújáde ẹyin ṣe ń sún mọ́, omi sábà máa ń farahàn – lákọ̀ọ́kọ́ ó máa ń ṣú tàbí funfun, ó sì máa ń lẹ̀mọ́, lẹ́yìn náà ó máa ń dà bí ọ̀rá-wàrà, nígbẹ̀yìn ó máa ń mọ́ kedere, ó sì ń yọ̀. Omi tó ń fúnni lóyún gan-an yìí máa ń yọ̀ lára, ó ń nà láàárín ìka yín, ó sì jọ funfun ẹyin adìyẹ tútù. Ọjọ́ tó kẹ́yìn tí omi tó ń yọ̀, tó sì ń nà yìí bá wà ni wọ́n ń pè ní “ọjọ́ góńgó” (peak day), ó sì sábà máa ń wà láàárín ọjọ́ kan sí ìtújáde ẹyin.

Lẹ́yìn ọjọ́ góńgó, omi náà máa ń gbẹ kíákíá láàárín ọjọ́ 1-3 nítorí progesterone. Ẹ ó padà sí ìmọ̀lára gbígbẹ títí nǹkan oṣù yín yóò fi bẹ̀rẹ̀. Láti yẹra fún oyún, ẹ yẹra fún ìbálòpọ̀ tàbí kí ẹ lo ohun ìdènà (bíi kọ́ńdọ̀mù) láti ọjọ́ àkọ́kọ́ tí ẹ bá rí omi ẹnu ilé-ọmọ èyíkéyìí títí di ọjọ́ 4 kíkún lẹ́yìn ọjọ́ góńgó. Láti lóyún, ẹ ní ìbálòpọ̀ ní àwọn ọjọ́ tí omi tó ń yọ̀, tó sì ń nà bá wà.

Ọ̀nà yìí ń ṣiṣẹ́ dáadáa ní Nàìjíríà nítorí pé kò nílò ẹ̀rọ kankan, ẹ sì lè ṣàyẹ̀wò nígbàkígbà tí ẹ bá lo ilé ìgbọ̀nsẹ̀. Yálà ẹ wà nílé ní Kano, ní ibi iṣẹ́ ní Abuja, tàbí ẹ ń rìnrìn-àjò, ara yín ń fún yín ní ìmọ̀ náà. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà mọrírì pé ọ̀nà yìí kò gba pé kí wọ́n bá ẹnì kejì wọn jíròrò nípa ohun tí wọ́n fẹ́ rà tàbí kí wọ́n lọ sí ilé ìwòsàn.

Títọpa BBT túmọ̀ sí wíwọn ìgbóná ara yín ní àárọ̀ kọ̀ọ̀kan kí ẹ tó dìde lórí ibùsùn, kí ẹ tó sọ̀rọ̀, mu omi tàbí ṣe ohunkóhun. Ẹ ń wá ìyípadà ìgbóná tó ń jẹ́rìí pé ẹyin ti jáde. Ẹ lo tẹ́mọ́mítà basal (tí wọ́n ń tà ní ilé ìtajà oògùn ní àwọn ìlú ńlá Nàìjíríà ní ₦2,000-₦5,000), tó ń fi nọ́ńbà méjì hàn lẹ́yìn àmì ìdá kí ó lè péye.

Ẹ máa wọn ìgbóná ara yín ní nǹkan bí àkókò kan náà láràárọ̀. Ẹ kọ ọ́ sílẹ̀ sórí àtẹ tàbí ìwé kékeré. Ní ìpele follicular, ìgbóná ara máa ń wà ní ìwọ̀n tó lọ sílẹ̀. Lẹ́yìn ìtújáde ẹyin, ẹ ó rí i pé ìgbóná ń gòkè, ó sì ń dúró lókè. Ìyípadà náà lè jẹ́ díẹ̀díẹ̀ láàárín ọjọ́ 2-3 tàbí lójijì. Tí ẹ bá ti rí ìgbóná mẹ́ta tó tẹ̀lé ara wọn, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan ga ní ó kéré tán 0.2°C ju ti ọjọ́ mẹ́fà tó ṣáájú lọ, ẹ ti jẹ́rìí pé ẹyin ti jáde.

Fún ìdènà oyún, àsìkò ìlóyún ń parí ní ìrọ̀lẹ́ ọjọ́ kẹta tí ìgbóná ara ga ní ìtẹ̀léra. Láti ìgbà yẹn títí nǹkan oṣù yín yóò fi bẹ̀rẹ̀, ní ti ìṣirò, oyún kò ṣeé ṣe. Fún wíwá oyún, BBT kò fi bẹ́ẹ̀ wúlò fún yíyan àkókò ìbálòpọ̀ (nítorí pé ó ń jẹ́rìí ìtújáde ẹyin lẹ́yìn tí ó ti ṣẹlẹ̀), ṣùgbọ́n ó dára gan-an fún jíjẹ́rìí pé ẹyin ń jáde lára yín àti fún mímọ gígùn ìpele luteal.

Ìṣòro ní Nàìjíríà ni oorun tí kì í ní àkókò kan pàtó, àìsí iná NEPA tó ń ba oorun jẹ́, tàbí iṣẹ́ ìyípadà àkókò (shift). Tí ẹ bá jẹ́ nọ́ọ̀sì tó ń ṣiṣẹ́ òru tàbí ìyá tí ọmọ ọwọ́ rẹ̀ ń jí i léraléra, BBT lè má ṣeé gbẹ́kẹ̀lé tó. Ọ̀nà náà nílò ó kéré tán wákàtí 3-4 oorun láìdúró kí ẹ tó wọn ìgbóná ara yín. Ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ń lo BBT ní àṣeyọrí nípa wíwọn ìgbóná nígbàkígbà tí wọ́n bá jí lẹ́yìn oorun wọn tó gùn jù, tí wọ́n sì ń kọ ìdàrú oorun sílẹ̀ sórí àtẹ wọn.

Ọ̀nà symptothermal ń pa ṣíṣàkíyèsí omi ẹnu ilé-ọmọ, títọpa BBT, àti nígbà púpọ̀ ṣíṣàyẹ̀wò ipò ẹnu ilé-ọmọ pọ̀, kí ó lè ṣiṣẹ́ dáadáa jù. Ọ̀nà àpapọ̀ yìí ń jẹ́ kí ẹ lè fi àmì kan yẹ èkejì wò – ẹ kò gbára lé àmì kan ṣoṣo, èyí tó ń fúnni ní ìgboyà, tó sì ń mú ìyípo tí kò wọ́pọ̀ hàn.

Ẹ máa tọpa omi ẹnu ilé-ọmọ lójoojúmọ́ bí a ṣe ṣàlàyé lókè. Ẹ tún máa wọn BBT yín láràárọ̀. Àwọn obìnrin kan tún ń ṣàyẹ̀wò ipò ẹnu ilé-ọmọ – ẹnu ilé-ọmọ yín ń yí ipò àti bí ó ṣe rí lára padà jálẹ̀ ìyípo yín: ó máa ń wà nísàlẹ̀, ó sì máa ń le (bí orí imú yín) nígbà tí ẹ kò lè lóyún, ó sì máa ń gòkè, ó sì máa ń rọ̀ (bí ètè yín) nígbà tí ẹ lè lóyún. Èyí nílò pé kí ẹ fi ìka tó mọ́ sínú ojú ara yín láti fọwọ́ kan ẹnu ilé-ọmọ yín; ó rọrùn fún àwọn obìnrin Nàìjíríà kan láti ṣe èyí, kò sì rọrùn fún àwọn míì. Kò pọn dandan.

Pẹ̀lú ọ̀nà symptothermal, ẹ ka ara yín sí ẹni tó lè lóyún láti àmì àkọ́kọ́ omi ẹnu ilé-ọmọ èyíkéyìí TÀBÍ láti ọjọ́ 6 ìyípo yín (èyí tó bá kọ́kọ́ dé) títí di ìrọ̀lẹ́ ọjọ́ kẹta tí ìgbóná ara ga ní ìtẹ̀léra ÀTI ọjọ́ 4 lẹ́yìn ọjọ́ góńgó omi ẹnu ilé-ọmọ. Ètò àyẹ̀wò méjì yìí ń mú kí ọ̀nà náà ṣiṣẹ́ gan-an tí a bá lò ó dáadáa.

Ọ̀nà symptothermal nílò àkíyèsí ojoojúmọ́ ju àwọn ọ̀nà àmì kan ṣoṣo lọ, ṣùgbọ́n ó ń ṣiṣẹ́ ní 99% tí a bá lò ó láìkùnà. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà tó ń lo ọ̀nà yìí láti dènà oyún rí i pé ìgboyà tí ó ń fúnni tó ìṣẹ́jú díẹ̀ tí wọ́n ń lò lójoojúmọ́. Olùkọ́ kan ní Kaduna lè ṣàyẹ̀wò omi ẹnu ilé-ọmọ nígbà tí ó bá lo ilé ìgbọ̀nsẹ̀ ní ilé-ìwé, kí ó wọn ìgbóná ara rẹ̀ ṣáájú àdúrà 5:30am rẹ̀, kí ó sì kọ gbogbo rẹ̀ sílẹ̀ ṣáájú oúnjẹ àárọ̀ – ó di àṣà àárọ̀ tó rọrùn.

Mímọ àsìkò ìlóyún ní àǹfààní àrà ọ̀tọ̀ tó bá ipò, ìlànà ìgbé ayé àti àìní ìlera àwọn obìnrin Nàìjíríà àti Áfíríkà mu gan-an. Òye àwọn àǹfààní wọ̀nyí ń ràn yín lọ́wọ́ láti pinnu bóyá ọ̀nà yìí bá ìgbésí ayé yín mu.

A kò lè sọ bí àǹfààní owó mímọ àsìkò ìlóyún ṣe pọ̀ tó ní Nàìjíríà. Ìdènà oyún tó ń lo họ́mọ̀nù ń ná ₦1,500-₦5,000 lóṣooṣù fún oògùn ìmu, ₦3,000-₦8,000 ní gbogbo oṣù mẹ́ta fún abẹ́rẹ́, tàbí ₦15,000-₦40,000 fún ohun tí a fi sínú ara bíi IUD tàbí implant. Jálẹ̀ ọdún ìbímọ obìnrin, owó yìí ń kó jọ di ọgọ́rọ̀ọ̀rún ẹgbẹ̀rún Naira.

Mímọ àsìkò ìlóyún nílò ríra tẹ́mọ́mítà basal lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo (₦2,000-₦5,000) àti ìwé fún kíkọ àtẹ – tàbí kò nílò nǹkan kan rárá tí ẹ bá ń lo ọ̀nà omi ẹnu ilé-ọmọ nìkan. Lẹ́yìn kíkọ́ ọ̀nà náà, èyí tó sábà máa ń gba ìyípo 1-3 ìṣàkíyèsí, ẹ ní ìmọ̀ tí yóò sìn yín fún ọ̀pọ̀ ẹ̀wádún. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ń lọ sí kíláàsì ọ̀fẹ́ ní ṣọ́ọ̀ṣì, àwọn àjọ NGO tàbí ilé ìwòsàn láti kọ́ ọ̀nà ìṣàkíyèsí tó tọ́.

Fún tọkọtaya tó ń gbèrò oyún, mímọ àsìkò ìlóyún sábà máa ń dín àkókò kí oyún tó wáyé kù, nípa ríran yín lọ́wọ́ láti mọ àwọn ọjọ́ ìlóyún yín gan-an dípò àfojúdá. Èyí lè dín owó tí ẹ ì bá ná lórí ohun èlò àyẹ̀wò ìtújáde ẹyin (₦2,000-₦5,000 ọ̀kọ̀ọ̀kan) tàbí ìtọ́jú àìrọmọbí kù. Obìnrin tó ń lo mímọ àsìkò ìlóyún tó lóyún ní oṣù 3 dípò oṣù 12 ìgbìyànjú láìní ètò ti bọ́ lọ́wọ́ oṣù mẹ́sàn-án ìdààmú tí kò pọn dandan àti ìbẹ̀wò dókítà tó ṣeé ṣe.

Ọ̀nà yìí tún ń mú ìnáwó tí kò dáwọ́ dúró kúrò jálẹ̀ ọdún ìbímọ yín. Yálà ẹ jẹ́ ọmọ ọdún 18 tàbí 45, yálà ẹ ń yẹra fún oyún, ẹ ń wá oyún, tàbí ẹ ń ṣọ́ ìlera yín, ìṣàkíyèsí kan náà ni. Ìyá kan ní Enugu tó ń kọ́ ọmọbìnrin rẹ̀ ní mímọ àsìkò ìlóyún ń fún un ní irinṣẹ́ tí kò ná nǹkan kan láti tọ́jú, tó sì wúlò fún ọdún 30+.

Mímọ àsìkò ìlóyún ń jẹ́ kí ẹ mọ ìlànà àdáyébá ara yín dáadáa, èyí túmọ̀ sí pé ẹ ó tètè mọ̀ nígbà tí nǹkan kan kò bá dára. Àwọn obìnrin tó ń kọ àtẹ ìyípo wọn ń tètè rí àmì àwọn àìsàn bíi polycystic ovary syndrome (PCOS), ìṣòro thyroid, tàbí àìdọ́gba họ́mọ̀nù tó ń hàn bí ìtújáde ẹyin tí kì í lọ déédéé, ìpele luteal tó kúrú, tàbí àìsí ìyípadà ìgbóná ara.

Yàtọ̀ sí ìdènà oyún tó ń lo họ́mọ̀nù, tó ń bo ìyípo tí kì í lọ déédéé mọ́lẹ̀, mímọ àsìkò ìlóyún ń fi wọ́n hàn. Tí ẹ bá ní PCOS, tó ń kan 8-13% àwọn obìnrin tó wà ní ọjọ́ orí ìbímọ kárí ayé (ìwọ̀n kan náà láàárín àwọn ará Áfíríkà), àtẹ yín á fi èyí hàn nípasẹ̀ ìlànà ìtújáde ẹyin tí kì í lọ déédéé. Mímọ̀ ní kùtùkùtù túmọ̀ sí ìtọ́jú ní kùtùkùtù àti ìlera tó dára jù lọ́jọ́ iwájú. Obìnrin kan ní Jos tó ṣàkíyèsí pé ẹyin òun kò jáde fún oṣù mẹ́ta lè tètè wá ìtọ́jú dókítà, dípò kí ó ṣàwárí ìṣòro àìrọmọbí lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ọdún nígbà tí ó bá ń gbìyànjú láti lóyún.

Ọ̀nà náà kò ní àbájáde àìdára kankan nítorí pé ẹ kò fi họ́mọ̀nù tàbí ẹ̀rọ kankan sínú ara. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà sọ pé àwọn ń sanra, ìṣesí wọn ń yí padà, tàbí ìfẹ́ ìbálòpọ̀ wọn ń dínkù nígbà tí wọ́n ń lo ìdènà oyún tó ń lo họ́mọ̀nù. Àwọn míì ní àìsàn (bíi ìtàn ẹ̀jẹ̀ dídì tàbí àwọn àrùn jẹjẹrẹ kan) tí kò jẹ́ kí ọ̀nà họ́mọ̀nù yẹ wọ́n. Mímọ àsìkò ìlóyún ń bá ìyípo àdáyébá yín ṣiṣẹ́ dípò kí ó tẹ̀ ẹ́ mọ́lẹ̀.

Àwọn ìyá tó ń fún ọmọ lọ́mú ń jàǹfààní ní pàtàkì. Ọ̀nà họ́mọ̀nù lè dín wàrà ọmú kù lára àwọn obìnrin kan, ọ̀pọ̀ ìyá ní Nàìjíríà sì ń fún ọmọ ní ọmú nìkan fún oṣù mẹ́fà tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Mímọ àsìkò ìlóyún ń ṣiṣẹ́ láìsí wàhálà nígbà fífún ọmọ lọ́mú, ó ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ ìgbà tí ìlóyún bá padà láìkan wàrà yín tàbí ọmọ yín.

Fún ọ̀pọ̀ tọkọtaya Nàìjíríà, mímọ àsìkò ìlóyún bá àṣà àti ẹ̀sìn mu ju ìdènà oyún àtọwọ́dá lọ. Ọ̀pọ̀ ẹ̀sìn ló fọwọ́ sí ọ̀nà yìí, títí kan Catholic, àwọn ìjọ Protestant kan àti ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ Islam, nítorí pé ó ń bá ìlóyún àdáyébá ṣiṣẹ́ dípò kí ó dí i lọ́nà àtọwọ́dá.

Ọ̀nà yìí nílò ìbánisọ̀rọ̀ àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ tọkọtaya, pàápàá nígbà tí wọ́n bá ń lò ó láti dènà oyún. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà sọ pé èyí ń mú ìgbéyàwó wọn dára sí i – tọkọtaya ń jọ sọ̀rọ̀ nípa ìlóyún, wọ́n ń jọ ṣe ìpinnu, wọ́n sì sábà máa ń sún mọ́ ara wọn sí i. Ọkùnrin tó lóye ìyípo nǹkan oṣù ìyàwó rẹ̀ sábà máa ń rí ara rẹ̀ bí ẹni tó lọ́wọ́ nínú ìfètòsọ́mọbíbí, dípò kí ó kà á sí “ojúṣe obìnrin” nìkan.

Mímọ àsìkò ìlóyún bọ̀wọ̀ fún ìmọ̀ ìran-dé-ìran tí ọ̀pọ̀ àṣà Áfíríkà ti ní nípa ara obìnrin. Ìyá-ìyá yín lè má pè é ní “ọ̀nà symptothermal”, ṣùgbọ́n ó ṣeé ṣe kí ó mọ nǹkan nípa ìyípo òṣùpá, àmì ara àti àkókò ìlóyún. Ọ̀nà yìí bọ̀wọ̀ fún ọgbọ́n ìbílẹ̀ yẹn, ó sì ń fi ìpéye sáyẹ́ǹsì kún un.

Ọ̀nà náà tún ń fúnni ní òmìnira láti yàn. Ní àwọn ọjọ́ ìlóyún, nígbà tí ẹ bá ń yẹra fún oyún, tọkọtaya lè yan láti yẹra fún ìbálòpọ̀, láti lo ohun ìdènà bíi kọ́ńdọ̀mù, tàbí ìfẹ́ra-ẹni láìwọlé (outercourse). Èyí ń jẹ́ kí ẹ ṣe ìpinnu tó bá ipò àjọṣepọ̀ yín, ẹ̀sìn yín àti ohun tí ẹ fẹ́ mu. Tọkọtaya tuntun kan ní Abeokuta lè yàn láti yẹra fún ìbálòpọ̀ ní ọjọ́ ìlóyún, nígbà tí tọkọtaya tó ní ọmọ mẹ́ta lè fẹ́ràn kọ́ńdọ̀mù fún ọjọ́ 6-7 wọ̀nyẹn lóṣooṣù.

Gbogbo obìnrin tó ń ronú nípa mímọ àsìkò ìlóyún ló ní ìbéèrè àti ìbẹ̀rù tó tọ́. Ẹ jẹ́ ká dáhùn àwọn tó wọ́pọ̀ jù ní tààrà àti ní òtítọ́, pẹ̀lú ìdáhùn tó wúlò fún ipò Nàìjíríà.

Èyí ni ìbẹ̀rù tó wọ́pọ̀ jù, ó sì yé wa. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ní ìyípo tí kì í lọ déédéé nítorí ìdààmú, àìsàn bíi PCOS, fífún ọmọ lọ́mú, tàbí sísúnmọ́ ìdáwọ́dúró nǹkan oṣù (menopause). Òtítọ́ rèé: mímọ àsìkò ìlóyún ń ṣiṣẹ́ ju àwọn ọ̀nà kàlẹ́ńdà lọ, gan-an nítorí pé ó ń dáhùn sí ohun tí ara yín ń ṣe ní ìyípo kọ̀ọ̀kan dípò kí ó sọ àsọtẹ́lẹ̀ láti inú àròpín.

Àwọn ọ̀nà kàlẹ́ńdà (bíi rírò pé ẹyin yín ń jáde ní ọjọ́ 14 tàbí lílo app tó ń sọ àsọtẹ́lẹ̀ láti inú ìyípo tó ti kọjá) ń kùnà nígbà tí ìyípo kì í lọ déédéé, nítorí pé àfojúdá ni wọ́n. Àwọn ọ̀nà mímọ àsìkò ìlóyún gidi – omi ẹnu ilé-ọmọ àti BBT – ń ṣàkíyèsí ohun tó ń ṣẹlẹ̀ lásìkò náà gan-an. Tí ìdààmú bá fa ìtújáde ẹyin yín sẹ́yìn sí ọjọ́ 22 dípò ọjọ́ 14, ẹ ó rí i pé omi ẹnu ilé-ọmọ farahàn lẹ́yìn-ọ̀-rẹyìn, ẹ ó sì lè ṣe bí ó ti yẹ.

Bí ó ti wù kó rí, ìyípo tí kò lọ déédéé rárá nílò ìṣirò àsìkò ìlóyún tó ṣọ́ra jù àti ìṣàkíyèsí tó jinlẹ̀ sí i. Tí ìyípo yín bá ń yàtọ̀ gidigidi (nígbà míì ọjọ́ 28, nígbà míì ọjọ́ 50), ẹ lè ní àkókò gígùn tí ẹ ó kà sí “ó ṣeé ṣe kí ẹ lóyún” títí ẹ ó fi jẹ́rìí kedere pé ẹyin ti jáde. Obìnrin tó ní PCOS ní Ibadan lè ṣàkíyèsí ọjọ́ 15-20 tí ó ṣeé ṣe kí ó lóyún ní àwọn ìyípo kan dípò ọjọ́ 6-7, èyí tó nílò ọjọ́ púpọ̀ sí i láìní ìbálòpọ̀ tàbí lílo ohun ìdènà tí ó bá ń dènà oyún.

Fún wíwá oyún pẹ̀lú ìyípo tí kì í lọ déédéé, mímọ àsìkò ìlóyún dára gan-an. Dípò àfojúdá ìgbà tí ẹyin yín lè jáde, ẹ ó dúró kí omi ẹnu ilé-ọmọ farahàn (nígbàkígbà tí ìyẹn bá ṣẹlẹ̀), kí ẹ sì ṣètò àkókò ìbálòpọ̀ bí ó ti yẹ. Ọ̀pọ̀ obìnrin tí ìyípo wọn kì í lọ déédéé, tí wọ́n ti ń jìjàkadì láti lóyún nípa ìgbìyànjú láìní ètò, ń ṣàṣeyọrí láàárín ìyípo díẹ̀ tí wọ́n bá lo mímọ àsìkò ìlóyún láti mọ ìgbà tí ẹyin wọn ń jáde gan-an.

Ìbéèrè nípa bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́ tó yẹ fún ìdáhùn tó ṣe kedere, tó dá lórí ẹ̀rí. Tí a bá ń sọ̀rọ̀ nípa “ọ̀nà rhythm” tàbí “ọ̀nà kàlẹ́ńdà” tí ìyá yín lè ti gbìyànjú, bẹ́ẹ̀ ni, àwọn wọ̀nyẹn kò ṣiṣẹ́ tó rárá (nǹkan bí 75-88% pẹ̀lú bí àwọn èèyàn ṣe máa ń lò ó lásán). Àwọn ọ̀nà wọ̀nyẹn ń fojú dá láti inú àròpín, wọn kì í ṣàkíyèsí àmì ara gidi.

Àwọn ọ̀nà mímọ àsìkò ìlóyún òde òní – pàápàá ọ̀nà symptothermal tó pa omi ẹnu ilé-ọmọ àti ìgbóná ara pọ̀ – ń ṣiṣẹ́ ní 98-99% tí a bá lò ó láìkùnà, àti nǹkan bí 95% pẹ̀lú bí àwọn èèyàn ṣe máa ń lò ó lásán. Ìwádìí kan ní Germany ní 2007 lórí obìnrin 900 tó ń lo ọ̀nà symptothermal láti dènà oyún rí i pé ó ṣiṣẹ́ ní 99.6%. Àwọn nọ́ńbà wọ̀nyí dọ́gba tàbí ju ti ọ̀pọ̀ ọ̀nà ìdènà oyún tó ń lo họ́mọ̀nù lọ.

Kókó ọ̀rọ̀ ibẹ̀ ni “tí a bá lò ó dáadáa.” Mímọ àsìkò ìlóyún nílò ìṣàkíyèsí ojoojúmọ́, kíkọ àtẹ tó péye, àti títẹ̀lé òfin rẹ̀ láìyẹsẹ̀ ní àsìkò ìlóyún nígbà tí ẹ bá ń dènà oyún. Ó nílò ìfaramọ́ àwọn méjèèjì. Tí tọkọtaya bá pinnu láti “dán an wò” ní àwọn ọjọ́ ìlóyún tí wọ́n ti mọ̀, ìyẹn kì í ṣe pé ọ̀nà náà kùnà – yíyàn àwọn tó ń lò ó ni.

Ní Nàìjíríà, rírí ìtọ́ni tó dára ń kan bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́ tó gidigidi. Kíkọ́ láti ọ̀dọ̀ olùkọ́ tó gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́ (tí ó wà ní àwọn ilé ìwòsàn kan, àwọn àjọ ẹ̀sìn tàbí àwọn àjọ NGO) ń mú èsì tó dára jù wá ju gbígbìyànjú láti kọ́ láti inú app nìkan. Tọkọtaya kan ní Warri tó lọ sí ìdánilẹ́kọ̀ọ́ mẹ́ta, tó sì kọ́ bí a ṣe ń kọ àtẹ dáadáa, yóò ní èsì tó dára jù ẹni tó ń gbìyànjú láti kó ìmọ̀ jọ láti orí íńtánẹ́ẹ̀tì tí kò bá ara wọn mu.

Fún wíwá oyún, a ń wọn bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́ lọ́nà míì – bí ẹ ṣe ń yára lóyún tó. Ìwádìí fi hàn pé tọkọtaya tó ń lo mímọ àsìkò ìlóyún láti wá oyún sábà máa ń lóyún láàárín ìyípo 3-6, ní ìfiwéra pẹ̀lú ìyípo 12+ pẹ̀lú àkókò tí kò ní ètò, èyí tó jẹ́ kí ó ṣiṣẹ́ gan-an fún àfojúsùn yìí.

Àwọn obìnrin Nàìjíríà sábà máa ń ṣe kàyéfì bóyá ooru, ọ̀rinrin afẹ́fẹ́ tàbí ìṣòro ohun amáyédẹrùn ń kan mímọ àsìkò ìlóyún. Ìbẹ̀rù gidi ni wọ̀nyí, tó yẹ fún ìdáhùn òtítọ́ tó dá lórí ìrírí.

Ooru àti ọ̀rinrin afẹ́fẹ́ kì í yí àwọn àmì ìlóyún yín padà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n lè kan bí ẹ ṣe ń ṣàkíyèsí. Ẹ ṣì lè rí omi ẹnu ilé-ọmọ láìka ìgbóná ìta sí. Ṣùgbọ́n òógùn lè túmọ̀ sí pé ẹ ní láti ṣàyẹ̀wò omi náà tààrà ní ẹnu ojú ara yín dípò kí ẹ gbára lé ohun tí ẹ rí lórí pátá. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà rí i pé ọ̀nà “àyẹ̀wò inú” yìí ṣeé gbẹ́kẹ̀lé jù nígbà ooru.

BBT lè yí padà nítorí oorun tí àìsí iná NEPA dà rú, ooru tó ń mú kí oorun má dùn, tàbí ariwo jẹnẹrétọ̀. Tí oorun yín bá dàrú gan-an ní òru kan, ẹ kọ ọ́ sórí àtẹ yín. Ìgbóná kan tí kò bá ìyókù mu kò ba àtẹ yín jẹ́ – ìlànà gbogbogbòò lẹ ń wá. Ọ̀pọ̀ obìnrin rí i pé àwọn ṣì lè mọ ìyípadà ìgbóná kódà pẹ̀lú ìdàrú oorun lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan. Wíwọn ìgbóná ara yín ní àkókò kan náà lójoojúmọ́ ṣe pàtàkì ju oorun pípé lọ.

Àìtó omi kì í fi bẹ́ẹ̀ kan ìṣàkíyèsí, ṣùgbọ́n tí ẹ bá wà ní agbègbè tí omi kò ti pọ̀, ẹ máa fọ ọwọ́ yín kí ẹ tó ṣàyẹ̀wò ẹnu ilé-ọmọ nínú ara, kí ìmọ́tótó lè wà. Àwọn obìnrin kan ń tọ́jú ìgò omi kékeré ní pàtó fún fífọ ọwọ́ kí wọ́n tó ṣàyẹ̀wò ipò ẹnu ilé-ọmọ.

Gbígbé nínú ilé tí ọ̀pọ̀ ìran ń gbé pọ̀ lè kan ìkọ̀kọ̀ fún kíkọ àtẹ tàbí fún ìjíròrò pẹ̀lú ẹnì kejì yín. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ń tọ́jú àtẹ wọn ní ìkọ̀kọ̀ nínú yàrá wọn tàbí kí wọ́n lo àmì tó rọrùn tí àwọn nìkan mọ̀. Ìṣàkíyèsí fúnra rẹ̀ ń gba ìṣẹ́jú díẹ̀ péré nínú balùwẹ̀ tàbí yàrá – kò yàtọ̀ sí àkókò ìtọ́jú ara ẹni.

Ìrìn-àjò, yálà káàkiri Nàìjíríà fún iṣẹ́ tàbí láti bẹ ẹbí wò, kò dí mímọ àsìkò ìlóyún lọ́wọ́. Ara yín ń bá yín rìn. Ìyípadà agbègbè àkókò lè kan BBT fún ìgbà díẹ̀ (ẹ wọn ìgbóná lẹ́yìn oorun yín tó gùn jù), ṣùgbọ́n omi ẹnu ilé-ọmọ kì í yí padà. Obìnrin oníṣòwò kan tó ń rìnrìn-àjò láàárín Lagos àti Abuja lọ́sọ̀ọ̀sẹ̀ lè máa ṣàkíyèsí ní ìrọ̀rùn bí ẹni tí kì í rìnrìn-àjò.

Káàkiri Nàìjíríà, àwọn obìnrin ń dojú kọ àwọn ìṣòro ìlera ìbímọ pàtó – àìrí ìtọ́jú ìlera tó dára ní ìgbèríko, ìdènà owó, àbùkù àṣà nípa sísọ̀rọ̀ nípa nǹkan oṣù àti ìlóyún, àti àlàfo nínú ẹ̀kọ́ ìlera. Mímọ àsìkò ìlóyún ń kojú púpọ̀ nínú ìṣòro wọ̀nyí lọ́nà àrà ọ̀tọ̀.

Ní àwọn àdúgbò ìgbèríko láti Sokoto dé Cross River, níbi tí ilé ìwòsàn ti lè jìnnà ní ìrìn wákàtí púpọ̀, tí oògùn ìdènà oyún kì í sì í fìgbà gbogbo wà níbẹ̀, mímọ àsìkò ìlóyún kò nílò ètò ìpèsè ọjà kankan. Obìnrin á kọ́ ọ̀nà náà lẹ́ẹ̀kan, á sì máa ṣe é fúnra rẹ̀, láìnílò láti lọ sí ilé ìwòsàn lóṣooṣù tàbí láti máa retí pé ilé ìtajà oògùn ní ọjà. Òmìnira yìí ṣe pàtàkì gan-an nígbà tí ilé ìwòsàn tó súnmọ́ jù jìnnà ní kìlómítà 30, tàbí tí àwọn òṣìṣẹ́ ìlera ń yí padà láìròtẹ́lẹ̀.

Àlàfo nínú ẹ̀kọ́ ìlera ń fi ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà sílẹ̀ pẹ̀lú òye díẹ̀ nípa ara wọn. Ìwádìí kan ní 2019 rí i pé ó kéré sí 40% àwọn ọ̀dọ́bìnrin Nàìjíríà tó lè ṣàlàyé dáadáa ìgbà wo nínú ìyípo nǹkan oṣù ni oyún ṣeé ṣe. Mímọ àsìkò ìlóyún ń dí àlàfo yìí, ó ń fúnni ní ẹ̀kọ́ kíkún nípa bí ara ṣe ń ṣiṣẹ́ fún ìbímọ. Obìnrin tó kọ́ mímọ àsìkò ìlóyún kò mọ bí a ṣe ń tọpa ìyípo rẹ̀ nìkan, ó tún mọ bí ìtújáde ẹyin ṣe ń ṣiṣẹ́, ohun tí họ́mọ̀nù ń ṣe àti bí ara rẹ̀ ṣe ń ṣiṣẹ́. Ìmọ̀ yìí ń mú òye ìlera dára sí i fún gbogbo ayé.

Ọ̀nà yìí tún ń kojú òtítọ́ náà pé ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà kò ní àṣẹ lórí ìpinnu ìdènà oyún. Mímọ àsìkò ìlóyún nílò ìkópa ọkùnrin ẹnì kejì, èyí tó lè jẹ́ àǹfààní tàbí ìṣòro, ó sinmi lórí bí àjọṣepọ̀ ṣe rí. Nínú àjọṣepọ̀ tó dára, pínpín ojúṣe mímọ àsìkò ìlóyún sábà máa ń mú kí àwọn ọkùnrin bọ̀wọ̀ fún ara ìyàwó wọn sí i, kí wọ́n sì lọ́wọ́ sí ìfètòsọ́mọbíbí. Ṣùgbọ́n nínú àjọṣepọ̀ tí obìnrin kò ti ní agbára, ọ̀nà èyíkéyìí tó nílò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ẹnì kejì ní ìṣòro. Òtítọ́ ni èyí tí a gbọ́dọ̀ gbà.

Ìfúnpá ọrọ̀ ajé túmọ̀ sí pé ọ̀pọ̀ ìdílé Nàìjíríà kò lè máa san owó ìdènà oyún tí kò dáwọ́ dúró. Pẹ̀lú bí ọ̀wọ́n gógó ṣe ń kan iye owó oògùn, ọ̀nà tí kò ná nǹkan kan lẹ́yìn kíkọ́ ọ ń wuni sí i. Owó tẹ́mọ́mítà ₦2,000-₦5,000 dọ́gba pẹ̀lú nǹkan bí oṣù kan oògùn ìdènà oyún, ṣùgbọ́n ó ń pẹ́ fún ọ̀pọ̀ ọdún. Fún ìdílé tó ń ṣọ́ owó láti san owó ilé-ìwé àti láti kojú owó oúnjẹ tó ń gòkè, ìyàtọ̀ yìí ṣe pàtàkì gidigidi.

Ní Sana Pads, a mọ̀ pé òṣì nǹkan oṣù àti ìmọ̀ ìlóyún jẹ́ apá tó so pọ̀ nínú ìlera ìbímọ obìnrin. Òye ìyípo yín ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ ìgbà tí nǹkan oṣù yín máa dé, láti tọ́jú àyípadà ìṣàn ẹ̀jẹ̀ jálẹ̀ ìyípo yín, àti láti ṣètò iye pádì tí ẹ nílò. Ọ̀pọ̀ obìnrin ń ṣàkíyèsí pé ẹ̀jẹ̀ wọn pọ̀ jù ní ọjọ́ 1-2, tí ó nílò Maxi Pads wa tó ní ìpele 5 tó ń fa omi mu, nígbà tí Premium Pads tó ní ìpele 3 tó ń fa omi mu ń ṣiṣẹ́ dáadáa fún àwọn ọjọ́ tó kẹ́yìn nǹkan oṣù.

Láti 2018, Sana Pads ti ran obìnrin Nàìjíríà tó ju 10,000 lọ́wọ́ tààrà, a sì ti pín pádì tí a lè fọ̀ tó ju 30,000 lọ káàkiri àwọn àdúgbò. A ń ṣe é nílẹ̀ Nàìjíríà, a sì mọ àwọn ìṣòro pàtó tí ẹ ń dojú kọ – ooru àti ọ̀rinrin afẹ́fẹ́ wa, àìtó ohun amáyédẹrùn, àti àìní ọjà tó máa pẹ́ láìsí pé a ń rọ́pò rẹ̀ ṣáá. Pádì wa ń gbẹ kíákíá ju àwọn tí wọ́n kó wọlé tí wọ́n ṣe fún ilẹ̀ tútù, wọ́n ń lo ohun èlò tó ń fara da ipò ìfọṣọ ní Nàìjíríà, wọ́n sì ń dín owó kù ní nǹkan bí 85-90% jálẹ̀ ìgbà tí wọ́n fi ń ṣiṣẹ́, ní ìfiwéra pẹ̀lú ríra pádì tí a ń jù nù ṣáá.

Yàtọ̀ sí títa pádì, a ti pinnu láti fúnni ní ẹ̀kọ́ ìlera nǹkan oṣù kíkún tó ní òye ìyípo, mímọ ara ẹni àti ìfúnnilágbára nínú. Tí ẹ bá lóye ìlóyún yín, ẹ lè ṣe ìpinnu tó mọ́gbọ́n dání nípa ìfètòsọ́mọbíbí, ẹ lè tètè mọ ìṣòro ìlera, ẹ sì lè ní ìgboyà nínú ọgbọ́n ara yín. Èyí bá iṣẹ́ àfojúsùn wa mu pátápátá láti fòpin sí òṣì nǹkan oṣù – nítorí pé òṣì kì í ṣe nípa owó ohun èlò nìkan, ó jẹ́ nípa rírí ìmọ̀, iyì àti àṣẹ lórí ìgbésí ayé ìbímọ yín.

Ẹgbẹ́ wa mọ̀ pé títọpa ìyípo yín máa ń rọrùn sí i nígbà tí owó pádì kò bá ń kó ìdààmú bá yín nígbà nǹkan oṣù. Sana pad kan ń rọ́pò nǹkan bí pádì tí a ń jù nù 150-200 jálẹ̀ ọdún 2-3 tí ó fi ń ṣiṣẹ́. Ìyẹn ni ₦15,000-₦30,000 tí ẹ fi pamọ́, tí ó lè lọ sí àìní ìdílé yín, títí kan ìtọ́jú ìlera, ẹ̀kọ́, tàbí kí ó kàn dín ìdààmú owó tó ń kan ìyípo yín kù.

A ń fúnni ní ìmọ̀ràn fún àwọn àjọ tó ń ṣe ètò mímọ àsìkò ìlóyún, tí wọ́n nílò ohun èlò nǹkan oṣù tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, tí owó rẹ̀ kò wọ́n. Àwọn ilé-ìwé tó ń kọ́ àwọn ọmọbìnrin nípa ìlera ìbímọ, àwọn àjọ NGO tó ń ṣe ètò ìfúnnilágbára obìnrin, àti àwọn ilé ìwòsàn tó ń kọ́ni nípa ìfètòsọ́mọbíbí ti bá Sana Pads ṣe àjọṣepọ̀ fún ríra ní ọ̀pọ̀ yanturu. Kíkọ́ àwọn ọmọbìnrin nípa ìyípo wọn ń ní ipa jù nígbà tí a bá so ó pọ̀ mọ́ ojútùú nǹkan oṣù tó máa wà pẹ́.

Yálà ẹ fẹ́ dènà oyún lọ́nà àdáyébá, ẹ fẹ́ lóyún láìfi àkókò ṣòfò, tàbí ẹ kàn fẹ́ lóye ara yín dáadáa, bíbẹ̀rẹ̀ mímọ àsìkò ìlóyún ní àwọn ìgbésẹ̀ tó ṣe kedere, tó ṣeé ṣe. Ẹ kò nílò láti jẹ́ ẹni pípé láti ọjọ́ kìíní – ẹ ń kọ́ ọgbọ́n kan tó ń dára sí i pẹ̀lú ìdánrawò.

Ẹ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣàkíyèsí tó rọrùn ní ìyípo yín tó ń bọ̀. Ẹ kò nílò láti ra nǹkan kan lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ tàbí ṣe ìpinnu ńlá. Ẹ bẹ̀rẹ̀ nípa ṣíṣàkíyèsí omi ẹnu ilé-ọmọ lójoojúmọ́ – ẹ ṣàyẹ̀wò nígbà tí ẹ bá lo ilé ìgbọ̀nsẹ̀, ẹ wo ohun tí ẹ rí lórí tíṣù tàbí pátá, kí ẹ sì kíyèsí bí ó ṣe rí lára jálẹ̀ ọjọ́. Ẹ kọ àkọsílẹ̀ ṣókí: “gbígbẹ,” “lẹ̀mọ́,” “bí ọ̀rá-wàrà,” “ń yọ̀,” “ń nà.” Ibẹ̀ ni ẹ ti máa bẹ̀rẹ̀.

Tí ẹ bá fẹ́ fi títọpa ìgbóná ara kún un, ẹ ra tẹ́mọ́mítà basal ní ilé ìtajà oògùn ní Lagos, Abuja, Kano, tàbí kí ẹ béèrè rẹ̀ lórí íńtánẹ́ẹ̀tì tí ẹ bá wà ní ìlú kékeré. Tẹ́mọ́mítà oní-dígítà tó ń fi nọ́ńbà méjì hàn lẹ́yìn àmì ìdá ń ṣiṣẹ́ dáadáa. Ẹ bẹ̀rẹ̀ sí í wọn ìgbóná ara yín láràárọ̀ kí ẹ tó dìde lórí ibùsùn, ní nǹkan bí àkókò kan náà. Ẹ kọ ọ́ sórí ìwé – ìwé kékeré tó ní ọjọ́ àti ìgbóná ara ń ṣiṣẹ́ dáadáa. Ẹ kò tíì ń ṣe ìpinnu, ẹ kàn ń ṣàkíyèsí ìlànà ni.

Fún ìyípo mẹ́ta àkọ́kọ́ yìí, ẹ máa lo ọ̀nà ìdènà oyún tí ẹ ń lò lọ́wọ́lọ́wọ́ (yálà kọ́ńdọ̀mù, yíyẹra fún ìbálòpọ̀, tàbí ìdènà oyún tó ń lo họ́mọ̀nù tí ẹ ń parí). Ẹ wà ní ipò ẹ̀kọ́, ẹ ń ní ìgboyà láti dá àwọn àmì yín mọ̀. Nígbà tí ìyípo mẹ́ta bá parí, ó ṣeé ṣe kí ẹ rí ìlànà tó ṣe kedere – ìgbà tí omi ẹnu ilé-ọmọ ń farahàn, bí ìyípadà ìgbóná yín ṣe rí, àti bí ìpele luteal yín ṣe gùn tó.

Ẹ wá ìtọ́ni tí ó bá ṣeé ṣe. Àwọn ṣọ́ọ̀ṣì Catholic kan ń ṣe kíláàsì Natural Family Planning (ìfètòsọ́mọbíbí àdáyébá) tó ṣí sílẹ̀ fún ẹnikẹ́ni láìka ẹ̀sìn sí. Àwọn ilé ìwòsàn kan ní àwọn ìlú ńlá ní olùkọ́ tó gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́. Ìmọ̀ wà lórí íńtánẹ́ẹ̀tì, ṣùgbọ́n kíkọ́ lójúkojú lọ́dọ̀ ẹni tó lè yẹ àtẹ yín wò, tó sì lè dáhùn ìbéèrè nípa ara yín ní pàtó, ń mú ìpéye pọ̀ sí i gidigidi. Ìdókòwò nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ 2-3 ń mú èrè wá nínú ìgboyà àti ṣíṣe é dáadáa.

Fún títọ́jú nǹkan oṣù ní àwọn ìyípo ẹ̀kọ́ yìí, ẹ ronú nípa Starter Kit wa (Premium Pads 3 tó ní ìpele 3 tó ń fa omi mu, pẹ̀lú àpò ìtọ́jú) gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà tí kò wọ́n láti bẹ̀rẹ̀ lílo pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò. Premium Pads ń ṣiṣẹ́ dáadáa fún ọjọ́ tí ẹ̀jẹ̀ ń ṣàn déédéé, èyí tí ọ̀pọ̀ obìnrin ń ní fún èyí tó pọ̀ jù nínú nǹkan oṣù wọn. Ẹ kíyèsí bóyá ẹ nílò Maxi Pads wa tó ní ìpele 5 tó ń fa omi mu fún ọjọ́ tí ẹ̀jẹ̀ pọ̀ jù, tàbí bóyá No Wahala Pads tó ní ìpele 1 tó ń fa omi mu tó fún ọjọ́ tí ẹ̀jẹ̀ kò pọ̀ – èyí ń ràn yín lọ́wọ́ láti lóye ìlànà ìṣàn ẹ̀jẹ̀ yín pẹ̀lú ìlànà ìlóyún yín.

Àwọn ilé ìwòsàn, ilé-ìwé, àwọn àjọ NGO àti àwọn àjọ ẹ̀sìn káàkiri Nàìjíríà jẹ́ ibi tó dára gan-an fún ẹ̀kọ́ mímọ àsìkò ìlóyún. Ṣíṣe ètò kan nílò olùkọ́ tó gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́, ohun èlò ẹ̀kọ́ tó bá àṣà mu, àti àtìlẹ́yìn tó ń bá a lọ fún àwọn olùkópa.

Ẹ bẹ̀rẹ̀ nípa kíkọ́ àwọn òṣìṣẹ́ yín ní ọ̀nà mímọ àsìkò ìlóyún nípasẹ̀ àwọn ètò tí a fọwọ́ sí. The Couple to Couple League, Billings Ovulation Method Association àti àwọn àjọ míì ń kọ́ àwọn olùkọ́ (àwọn kan wà lórí íńtánẹ́ẹ̀tì, àwọn kan nílò ìrìn-àjò). Níní ó kéré tán olùkọ́ méjì tó gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́ láàárín òṣìṣẹ́ yín ń jẹ́ kí ẹ lè ṣe kíláàsì ẹgbẹ́ àti ìfọ̀rọ̀wérọ̀ ẹnì kọ̀ọ̀kan lẹ́yìn náà.

Ẹ ṣe ohun èlò ẹ̀kọ́ tó bọ̀wọ̀ fún àṣà ní èdè Gẹ̀ẹ́sì àti èdè ìbílẹ̀ níbi tí ó bá yẹ. Mímọ àsìkò ìlóyún nílò sísọ̀rọ̀ nípa ara, ìbálòpọ̀ àti ìlóyún ní gbangba ṣùgbọ́n pẹ̀lú ọ̀wọ̀. Ohun èlò ẹ̀kọ́ gbọ́dọ̀ kojú àwọn ìbẹ̀rù tó wọ́pọ̀ ní Nàìjíríà: ìtẹ́wọ́gbà ẹ̀sìn, ìkópa ẹnì kejì, ṣíṣàkíyèsí nínú ilé tí ọ̀pọ̀ èèyàn ń pín, àti bíbá ìṣòro ohun amáyédẹrùn àdúgbò mu. Àwòrán tó ń fi àyípadà omi ẹnu ilé-ọmọ àti àtẹ ìgbóná ara hàn ń ran àwọn obìnrin tó ń kọ́ dáadáa jù pẹ̀lú àwòrán ju ọ̀rọ̀ lọ́wọ́.

Ẹ ṣe ètò ní ibi tí ọkùnrin àti obìnrin ti wà lọ́tọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ (ẹgbẹ́ obìnrin fún kíkọ́ ìṣàkíyèsí, ìpàdé tọkọtaya fún lílo mímọ àsìkò ìlóyún pọ̀), kí ẹ lè bọ̀wọ̀ fún àṣà nípa sísọ̀rọ̀ nípa ìbímọ. Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà ní ìrọ̀rùn láti béèrè ìbéèrè kíkún nígbà tí ọkùnrin kò sí níbẹ̀, nígbà tí tọkọtaya nílò ìpàdé àpapọ̀ láti kọ́ bí wọ́n ṣe lè jọ ṣiṣẹ́ pọ̀.

Ẹ fún àwọn olùkópa ní ohun èlò ìpìlẹ̀: tẹ́mọ́mítà basal (ríra tẹ́mọ́mítà 20-50 ní ọ̀pọ̀ yanturu ń dín owó kù sí ₦1,500-₦2,500 ọ̀kọ̀ọ̀kan), ohun èlò kíkọ àtẹ, àti bóyá ohun èlò nǹkan oṣù tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò. Àwọn ilé-ìwé tó ń kọ́ àwọn ọ̀dọ́bìnrin nípa ìyípo nǹkan oṣù lè so pípèsè menstrual cup tàbí pádì pọ̀ mọ́ ẹ̀kọ́ ìlóyún, kí wọ́n lè kojú ìmọ̀ àti títọ́jú nǹkan oṣù lẹ́ẹ̀kan náà.

Fún àwọn àjọ tó ń bá àwọn obìnrin tí wọ́n lè lo mímọ àsìkò ìlóyún láti dènà oyún ṣiṣẹ́, ẹ máa ṣe àtẹ̀lé fún ìgbà pípẹ́. Ìpàdé ẹgbẹ́ lóṣooṣù fún oṣù 3-6 àkọ́kọ́ ń jẹ́ kí àwọn obìnrin béèrè ìbéèrè bí wọ́n ṣe ń dìde, kí wọ́n pín ìrírí, kí wọ́n sì ní ìgboyà. Ẹgbẹ́ WhatsApp fún àwọn olùkópa (tí ọ̀pọ̀ bá ní fóònù) ń jẹ́ kí wọ́n béèrè ìbéèrè kíákíá: “Ṣé èyí jọ omi ìlóyún?” pẹ̀lú àwòrán, tàbí “Ìgbóná ara mi yàtọ̀ lónìí lẹ́yìn oorun tí kò dára – ṣé kí n ka ara mi sí ẹni tó lè lóyún?”

Àwọn ilé-ìwé, àwọn àjọ NGO àti àwọn àjọ míì lè béèrè iye èyíkéyìí ní iye owó kan náà tí kò yí padà fún pákẹ́ẹ̀tì kọ̀ọ̀kan. Ilé-ìwé tó ń kọ́ ọmọbìnrin 100 nípa ìyípo nǹkan oṣù àti mímọ àsìkò ìlóyún lè béèrè Starter Kits 100 (ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú Premium Pads 3) ní iye owó àjọ tí a ti dín kù. Ọ̀nà àpapọ̀ yìí – ẹ̀kọ́ nípa bí ara ṣe ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú irinṣẹ́ láti tọ́jú nǹkan oṣù – ń yí bí àwọn ọmọbìnrin ṣe ń wo ìyípo wọn padà láti ìtìjú àti ìdàrúdàpọ̀ sí ìmọ̀ àti ìgboyà. Ẹ kàn sí wa láti jíròrò àǹfààní àjọṣepọ̀ tó so ẹ̀kọ́ mímọ àsìkò ìlóyún pọ̀ mọ́ ojútùú tó máa wà pẹ́ sí òṣì nǹkan oṣù.

Òye mímọ àsìkò ìlóyún ń ṣí ilẹ̀kùn sílẹ̀, yálà ẹ jẹ́ ọmọ ọdún 16 ní ilé-ìwé girama tí ẹ ń kọ́ nípa ara yín fún ìgbà àkọ́kọ́, ẹ jẹ́ ọmọ ọdún 25 tí ẹ ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣe ìgbéyàwó, tí ẹ ń gbèrò ìdílé yín, ẹ jẹ́ ọmọ ọdún 35 tí ẹ ti ní ọmọ, tí ẹ ti pinnu pé ẹ kò fẹ́ lóyún mọ́, tàbí ẹ jẹ́ ọmọ ọdún 45 tí ẹ ń súnmọ́ ìdáwọ́dúró nǹkan oṣù, tí ẹ fẹ́ máa tọpa àyípadà. Ìmọ̀ náà ń ṣiṣẹ́ bákan náà ní gbogbo ìpele ayé wọ̀nyí nítorí pé bí ara ṣe ń ṣiṣẹ́ kò yí padà.

Àsìkò ìlóyún yín wà fún nǹkan bí ọjọ́ 6-7 ní ìyípo kọ̀ọ̀kan, ẹ sì lè mọ̀ ọ́n nípasẹ̀ omi ẹnu ilé-ọmọ àti ìgbóná ara ìsinmi. Ṣíṣàkíyèsí àwọn àmì wọ̀nyí kò ná nǹkan kan, ó sì ń fún yín ní ìmọ̀ tí ẹ lè lò láti dènà oyún lọ́nà àdáyébá, láti lóyún láìfi àkókò ṣòfò, tàbí láti ṣọ́ ìlera yín. Ìwádìí fi hàn pé ó ń ṣiṣẹ́ ní 95-99% tí a bá lò ó dáadáa, bí ọ̀nà ìdènà oyún òde òní, láìsí àbájáde àìdára, ìnáwó tí kò dáwọ́ dúró, tàbí gbígbára lé ètò ìpèsè ọjà. Obìnrin tó ju 200 mílíọ̀nù lọ kárí ayé ló gbẹ́kẹ̀ lé ìṣàkíyèsí wọn, títí kan iye tó ń pọ̀ sí i káàkiri Nàìjíríà àti Áfíríkà tí wọ́n rí i pé ọ̀nà yìí bá àṣà, ipò owó àti àìní ìlera wọn mu.

Ẹ bẹ̀rẹ̀ lọ́nà tó rọrùn – ẹ ṣàkíyèsí ara yín fún ìyípo mẹ́ta nígbà tí ẹ ń kọ́ ọ̀nà tó tọ́. Ẹ wá ìtọ́ni lọ́dọ̀ olùkọ́ tó gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́ níbi tí wọ́n bá wà. Ẹ máa ṣe é déédéé àti pẹ̀lú òtítọ́. Yálà ẹ yan ọ̀nà omi ẹnu ilé-ọmọ nìkan, títọpa BBT, tàbí ọ̀nà symptothermal àpapọ̀, ẹ ń ní ìmọ̀ nípa ara yín tí yóò sìn yín fún ọ̀pọ̀ ẹ̀wádún.

Ní Sana Pads, a ń ṣe àtìlẹ́yìn fún gbogbo ìlera ìbímọ àwọn obìnrin Nàìjíríà, láti òye ìlóyún dé títọ́jú nǹkan oṣù pẹ̀lú iyì. Pádì wa tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò ń pẹ́ fún ọdún 2-3 ọ̀kọ̀ọ̀kan, wọ́n ń dín owó nǹkan oṣù kù ní 85-90% ní ìfiwéra pẹ̀lú ríra pádì tí a ń jù nù lóṣooṣù, wọ́n sì ń dín ìdọ̀tí àyíká kù. Ìmọ̀ nípa ìyípo yín pẹ̀lú ohun èlò nǹkan oṣù tó máa wà pẹ́ túmọ̀ sí òmìnira – kúrò lọ́wọ́ òṣì nǹkan oṣù, kúrò lọ́wọ́ ìdàrúdàpọ̀ nípa ara yín, àti kúrò lọ́wọ́ gbígbára lé ètò tí kì í fìgbà gbogbo ṣe àwọn obìnrin Áfíríkà dáadáa. Ẹ kọ́ sí i nípa ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún ètò ìlera obìnrin àti ojútùú nǹkan oṣù tó máa wà pẹ́ ní ibùdó ìmọ̀ wa lórí ìlera obìnrin ní Áfíríkà.