Bí Wàhálà àti Ìgbésí Ayé Ṣe Ń Nípa Lórí Nǹkan Oṣù Yín: Ìtọ́sọ́nà fún Obìnrin Nàìjíríà

Nǹkan oṣù yín kò dá wà láìsí ìyókù ìgbésí ayé yín. Ara kan náà tó ń bá àkókò iṣẹ́, ohun tí ìdílé ń retí, àti súnkẹrẹ-fàkẹrẹ ọkọ̀ Lagos jà ló tún ń gbìyànjú láti pa ìwọ̀ntúnwọ̀nsì họ́mọ̀nù ẹlẹgẹ́ tó ń darí nǹkan oṣù yín mọ́.

Àwọn Kókó Pàtàkì:

• Wàhálà tó pẹ́ lè mú kí nǹkan oṣù yín pẹ́ dé, kí ó má wá déédéé, tàbí kí ó dúró pátápátá nítorí bí cortisol ṣe ń dá sí i.
  
  
• Àwọn nǹkan ìgbésí ayé tó le jù bí àìsùn dáadáa, oúnjẹ tí kò tó, àti eré ìdárayá tó pọ̀ jù ń da àwọn họ́mọ̀nù tó ń darí nǹkan oṣù yín rú.
  
  
• Obìnrin Nàìjíríà ń dojú kọ wàhálà pàtàkì bí ìfúnpá owó, ìṣòro ohun amáyédẹrùn omi àti ìmọ́tótó (WASH), àti ohun tí àṣà ń retí, èyí tó ń mú kí nǹkan oṣù túbọ̀ má wá déédéé.
  
  
• Àìrí nǹkan oṣù nítorí wàhálà (tí a ń pè ní hypothalamic amenorrhea) ń kan 30% obìnrin tí nǹkan oṣù wọn kò wá déédéé ní gbogbo àgbáyé.
  
  
• Ìyípadà ìgbésí ayé tó rọrùn bí àkókò oorun tó dúró sójú kan, jíjẹ protein tó tó, àti ṣíṣàkóso wàhálà lè mú nǹkan oṣù padà sí déédéé láàrin oṣù 2-3.
  
  
• Mímọ àmì wàhálà ara yín ń ràn yín lọ́wọ́ láti mọ ìyàtọ̀ láàrin ìyípadà déédéé nínú nǹkan oṣù àti èyí tó nílò ìtọ́jú dókítà.
• Ohun èlò nǹkan oṣù tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò ń dín wàhálà owó nǹkan oṣù kù, ó sì ń mú àníyàn kan kúrò nínú ìṣòro oṣooṣù yín.

Ẹ jẹ́ ká wo bí ìgbésí ayé ojoojúmọ́ yín ṣe ń nípa lórí ìlera nǹkan oṣù yín gan-an, àti ohun tí ẹ lè ṣe nípa rẹ̀.

Omotola jókòó nínú ọgbà ìgbọ́kọ̀sí ọ́fíìsì rẹ̀ ní Victoria Island, Lagos, ó ń wo kàlẹ́ńdà orí fóònù rẹ̀. Nǹkan oṣù rẹ̀ ti pẹ́ ní ọ̀sẹ̀ mẹ́ta. Lẹ́ẹ̀kan sí i. Ẹ̀rù bà á – ṣé ó lóyún ni? Ṣé ara rẹ̀ kò yá? Ó ti ṣọ́ra gan-an. Ṣùgbọ́n bí ó ṣe ń wo oṣù méjì sẹ́yìn, ó rí ohun tó ń ṣẹlẹ̀ kedere: iṣẹ́ wákàtí 14 lójúmọ́ láti parí ìròyìn ìdámẹ́rin ọdún, ìyá rẹ̀ tó dé ilé-ìwòsàn láìròtẹ́lẹ̀, wàhálà ìmúrasílẹ̀ ìgbéyàwó arábìnrin rẹ̀, fífo oúnjẹ, gbígbé lórí pure water àti gala nígbà tó bá rántí láti jẹun rárá. Ara rẹ̀ kàn sọ pé “ó tó gẹ́ẹ́.” Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà mọ ìtàn Omotola dáadáa. A ń tiraka, a ń ṣe é, a ń fara dà á – ṣùgbọ́n ara wa ń ka gbogbo rẹ̀. Ìsopọ̀ láàrin ìgbésí ayé ojoojúmọ́ wa àti nǹkan oṣù wa jẹ́ òtítọ́, ó lágbára, a kì í sì í sábà lóye rẹ̀.

Ètò ìbánisọ̀rọ̀ tó so ọpọlọ yín pọ̀ mọ́ ẹ̀yà ìbímọ yín ló ń darí nǹkan oṣù yín. Ètò yìí, tí a ń pè ní hypothalamic-pituitary-ovarian axis, máa ń tètè gbọ́ ohun tó ń ṣẹlẹ̀ ní àyíká yín àti ìrírí yín. Nígbà tí gbogbo nǹkan bá ń lọ dáadáa, hypothalamus yín ń tú họ́mọ̀nù jáde tó ń fi àmì ránṣẹ́ sí pituitary gland yín, èyí tí yóò sọ fún ovaries (ilé ẹyin) yín láti ṣe estrogen àti progesterone ní ìwọ̀n tó tọ́ ní àkókò tó tọ́. Ìṣètò ìfarabalẹ̀ yìí ló ń mú kí nǹkan oṣù yín wá déédéé.

Nígbà tí ẹ bá wà nínú wàhálà, yálà ẹ ń múra ìdánwò JAMB, ẹ ń ṣe òwò nínú ọrọ̀ ajé tí kò dúró, tàbí ẹ ń kojú ìfúnpá ìdílé, ara yín ń ṣe cortisol – họ́mọ̀nù wàhálà. Ẹ ronú nípa cortisol bí aago ìkìlọ̀ pàjáwìrì. Nígbà tí ó bá dún, ara yín ń darí agbára rẹ̀ sí ewu tí ó rò pé ó wà. Ọmọ bíbí kì í ṣe ohun pàtàkì nígbà tí ara yín bá gbà pé ẹ wà nínú ewu.

Cortisol ń dá sí bí hypothalamus yín ṣe ń tú gonadotropin-releasing hormone (GnRH) jáde tààrà. Láìsí GnRH tó tó, gbogbo ẹ̀wọ̀n ìbánisọ̀rọ̀ nǹkan oṣù ń dàrú. Pituitary yín kò ní gba àmì láti tú luteinizing hormone àti follicle-stimulating hormone jáde. Láìsí wọn, ovaries yín kò ní tú ẹyin jáde, wọn kò sì ní ṣe estrogen àti progesterone bí ó ti yẹ. Àbájáde rẹ̀? Nǹkan oṣù tó pẹ́ dé, ẹ̀jẹ̀ tó kéré tàbí tó pọ̀ jù, nǹkan oṣù tí kò wá déédéé, tàbí kí nǹkan oṣù dúró pátápátá.

Èyí kì í ṣe àbá lásán. Ìwádìí kan ní ọdún 2023 tí Journal of Women's Health tẹ̀ jáde rí i pé obìnrin tó ní wàhálà iṣẹ́ tó pẹ́ ní ewu ìlọ́po 2.3 láti ní nǹkan oṣù tí kò wá déédéé ju àwọn tí wàhálà wọn kéré lọ. Fún obìnrin Nàìjíríà tó ń gbé ọ̀pọ̀ ẹrù – ọ̀pọ̀ wa ni olùpèsè owó ìdílé, olùtọ́jú àkọ́kọ́, àti alákòóso ilé lẹ́ẹ̀kan náà – wàhálà tí kò dáwọ́ dúró yìí ti di ipò déédéé wa.

Irú wàhálà ṣe pàtàkì bí bí ó ṣe le tó. Wàhálà òjijì, bí ìrírí ẹ̀rù ẹ̀ẹ̀kan, lè mú kí nǹkan oṣù yín pẹ́ ní ọjọ́ díẹ̀. Ara yín lè padà bọ̀ kíákíá. Wàhálà tó pẹ́ – ìfúnpá ojoojúmọ́ láti rí owó gbọ́ bùkátà nínú ọrọ̀ ajé tí owó ọkọ̀ ti ń yí padà lọ́sọ̀ọ̀sẹ̀, níbi tí NEPA ti ń mú iná lọ ní àkókò tí ẹ fẹ́ parí iṣẹ́, níbi tí àìtó omi ti túmọ̀ sí jíjí ní agogo 4 òwúrọ̀ láti pọn omi ní borehole – wàhálà tí kò dáwọ́ dúró yìí ń yí ìpìlẹ̀ họ́mọ̀nù yín padà pátápátá.

Obìnrin Nàìjíríà ń dojú kọ wàhálà tí ọ̀pọ̀ ìwádìí àgbáyé kò kà sí. Ẹrù ọkàn ti ṣíṣírò ìnáwó tí ó yẹ kí ó kọ́kọ́ wá nígbà tí owó oṣù yín kò tó dé òpin oṣù. Wàhálà ara ti ìrìn-àjò wákàtí mẹ́ta lọ àti wákàtí mẹ́ta bọ̀ lórí Lagos-Ibadan expressway. Ìnira ọkàn ti ṣíṣàkóso ohun tí ẹbí ń retí nínú àṣà tí àṣeyọrí yín túmọ̀ sí pé àìní gbogbo ènìyàn di ojúṣe yín. Àníyàn rírí ìtọ́jú ìlera ìpìlẹ̀ nígbà tí ẹ bá nílò rẹ̀. Èyí kì í ṣe ìfúnpá ìgbà díẹ̀; ó jẹ́ ara ìgbésí ayé ojoojúmọ́ ọ̀kẹ́ àìmọye obìnrin káàkiri Nàìjíríà.

Ìwádìí láti University of Ibadan Teaching Hospital rí i pé láàrin obìnrin Nàìjíríà ọmọ ọdún 18-45 tí nǹkan oṣù wọn kò wá déédéé, 64% sọ pé wọ́n ní wàhálà ìgbésí ayé ńlá ní oṣù mẹ́ta ṣáájú kí àmì náà tó bẹ̀rẹ̀. Àwọn wàhálà tó wọ́pọ̀ jùlọ? Àìdánilójú owó, ìjà nínú ìbáṣepọ̀, àti ìfúnpá ibi iṣẹ́. Ìwádìí náà tún rí i pé obìnrin ní ìlú ńlá bí Lagos, Abuja àti Port Harcourt ní wàhálà tó ga jù àti ìdàrúdàpọ̀ nǹkan oṣù tó pọ̀ ju àwọn ará ìgbèríko lọ, bóyá nítorí bí ìfúnpá ìgbésí ayé ìlú ṣe le tó.

Ara yín gbọ́n. Nígbà tí nǹkan kò tó, nígbà tí agbára yín ti tán, nígbà tí àmì wàhálà fi hàn pé àyíká kò ní ààbò tàbí kò dúró, ẹ̀yà ìbímọ yín lè dáwọ́ dúró fún ìgbà díẹ̀. Èyí ni a ń pè ní hypothalamic amenorrhea – àìsí nǹkan oṣù nítorí pé a ti tẹ hypothalamus mọ́lẹ̀.

Ipò yìí ló fa nǹkan bí 30% àwọn ọ̀ràn secondary amenorrhea (nígbà tí nǹkan oṣù bá dúró lẹ́yìn tí ó ti ń wá déédéé tẹ́lẹ̀). Ọ̀nà ààbò ara yín ni. Oyún àti ìbímọ nílò agbára púpọ̀. Tí ara yín bá rò pé ẹ kò ní agbára yẹn láti ná, yóò dènà títú ẹyin jáde. Bí èyí tilẹ̀ lè dà bí ìsinmi ìgbà kúkúrú kúrò nínú nǹkan oṣù ní àkókò ìnira, amenorrhea tó pẹ́ ní ewu bí egungun tó ń pàdánù agbára, ìyípadà nínú ọkàn àti ìṣàn ẹ̀jẹ̀, àti ìṣòro ọmọ bíbí.

Ohun tó ń dààmú ni bí a ṣe ń tètè kà á sí ohun lásán. “Wàhálà ti pọ̀ jù fún mi láti rí nǹkan oṣù” ti di ohun tí obìnrin ń sọ láìbìkítà, bí ẹni pé ó jẹ́ àmì bí a ṣe ń ṣiṣẹ́ kára tó. Ṣùgbọ́n dídúró nǹkan oṣù yín kì í ṣe ọgbọ́n láti ṣiṣẹ́ púpọ̀ síi. Àmì ìkìlọ̀ ni pé ara yín nílò àtìlẹ́yìn.

Yàtọ̀ sí wàhálà, àwọn apá ìgbésí ayé mélòó kan ń nípa tààrà lórí ìlera nǹkan oṣù yín. Àwọn nǹkan wọ̀nyí sábà máa ń bá wàhálà ṣiṣẹ́ pọ̀, wọ́n sì ń mú ipa tó pọ̀ síi wá lórí nǹkan oṣù yín.

Nǹkan oṣù yín ń tẹ̀lé aago inú ara yín. Aago inú ara (circadian rhythm) kan náà tó ń darí ìgbà tí ẹ ń sùn àti ìgbà tí ẹ ń jí tún ń nípa lórí bí ara ṣe ń ṣe họ́mọ̀nù. Nígbà tí ẹ bá ń sùn ní ìsàlẹ̀ wákàtí méje léraléra, tí ẹ ń ṣiṣẹ́ alẹ́, tàbí tí oorun yín kò ní àkókò kan pàtó, ẹ ń da àmì àkókò tí ara yín gbára lé láti ṣètò nǹkan oṣù yín rú.

Ìwádìí kan nínú International Journal of Endocrinology rí i pé obìnrin tí àkókò oorun wọn kò dúró sójú kan ní nǹkan oṣù tí ó yàtọ̀ ní ọjọ́ 9 tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, ní ìfiwéra pẹ̀lú ìyàtọ̀ ọjọ́ 2-3 láàrin obìnrin tí àkókò oorun wọn dúró sójú kan. Fún obìnrin Nàìjíríà, àìrí oorun sábà máa ń jẹ́ láìfẹ́. Ẹ ń wà lójú títí di òru láti parí iṣẹ́ pẹ̀lú àbẹ́là nígbà tí NEPA bá mú iná lọ. Ẹ ń jí ní àfẹ̀mọ́júmọ́ fún àdúrà òwúrọ̀ tàbí láti múra àwọn ọmọ sílẹ̀ fún ilé-ìwé kí ẹ tó lọ síṣẹ́. Ẹ ń fi oorun sílẹ̀ láti ṣe òwò ẹ̀gbẹ́ nítorí owó oṣù kan kò tó.

Ojútùú kì í fìgbà gbogbo rọrùn, ṣùgbọ́n ìlànà rẹ̀ yé: ara yín nílò àmì oorun tó dúró sójú kan. Bí ẹ kò tilẹ̀ lè rí wákàtí mẹ́jọ pípé lálẹ́ kọ̀ọ̀kan, sísùn àti jíjí ní àkókò kan náà ń ṣèrànwọ́. Họ́mọ̀nù yín ń ṣiṣẹ́ dáadáa jùlọ pẹ̀lú àkókò tí a lè sọ tẹ́lẹ̀. Lílọ sùn ní 11pm ní alẹ́ kan àti 3am ní alẹ́ tó tẹ̀lé e ń da ara rú ju sísùn láti 10pm-5am déédéé lọ, bí kò tilẹ̀ sí èyí tó fúnni ní àkókò tó dára jùlọ nínú wọn.

Ara yín kò lè ṣe họ́mọ̀nù láti inú òfo. Ṣíṣe estrogen àti progesterone nílò agbára oúnjẹ (calories) tó tó, protein, ọ̀rá tó dára, àti àwọn èròjà oúnjẹ kékeré pàtó. Nígbà tí ẹ bá ń fo oúnjẹ, tí ẹ ń dín oúnjẹ kù gidigidi, tàbí tí ẹ ń jẹ oúnjẹ tí kò ní èròjà, ẹ ń fi ohun tí ètò họ́mọ̀nù yín nílò dù ú.

Èyí ṣe pàtàkì ní Nàìjíríà, níbi tí “mi ò tíì jẹun lónìí” jẹ́ ọ̀rọ̀ lásán nígbà mìíràn dípò pàjáwìrì. Ìfúnpá owó túmọ̀ sí pé ọ̀pọ̀ obìnrin ń fi bíbọ́ ìdílé wọn ṣáájú bíbọ́ ara wọn. Ẹ ń ra gala àti Lacasera fún oúnjẹ ọ̀sán nítorí pé ó jẹ́ ₦500 dípò ₦2,000 fún oúnjẹ gidi. Ẹ ń gbààwẹ̀ déédéé fún ìdí ẹ̀mí láìronú nípa ipò oúnjẹ ara yín. Ẹ ń tẹ̀lé oúnjẹ ìdínkù láti orí ẹ̀rọ ayélujára láìmọ ohun tí ara yín nílò gan-an.

Àìtó iron ń kan nǹkan bí 50% obìnrin Nàìjíríà tó wà ní ọjọ́ orí ìbímọ, gẹ́gẹ́ bí ìsọfúnni láti Federal Ministry of Health. Iron ṣe pàtàkì fún nǹkan oṣù tó ní ìlera – ẹ nílò rẹ̀ láti rọ́pò ohun tí ẹ ń pàdánù nígbà nǹkan oṣù, ṣùgbọ́n ẹ tún nílò rẹ̀ fún iṣẹ́ thyroid tó tọ́, èyí tó ń nípa tààrà lórí nǹkan oṣù yín. Àìtó Vitamin D, tó wọ́pọ̀ láàrin obìnrin tó ń bo ara fún ìdí ẹ̀sìn tàbí àṣà, tàbí tó ń ṣiṣẹ́ nínú ilé ní gbogbo ìgbà, tún so mọ́ nǹkan oṣù tí kò wá déédéé.

Àìjẹun tó jẹ́ ìkangun kan, ṣùgbọ́n àìní oúnjẹ tó dájú ń mú ìṣòro mìíràn wá: oúnjẹ tí kò dúró sójú kan. Àwọn ọjọ́ kan ẹ ń jẹun dáadáa; àwọn ọjọ́ mìíràn ẹ ń fi ohunkóhun tó bá wà ṣe é. Ara yín kò mọ ohun tí yóò ní, èyí sì ń mú àìdánilójú wá fún ara tó ń nípa lórí iṣẹ́ ìbímọ.

Eré ìdárayá ní ìwọ̀nba ń ṣe ìlera nǹkan oṣù lóore, ṣùgbọ́n ó ń mú ìṣòro wá tí ó bá pọ̀ jù tàbí kéré jù. Eré ìdárayá ìwọ̀nba déédéé ń dín wàhálà kù, ó ń mú kí ara lo insulin dáadáa, ó ń ràn yín lọ́wọ́ láti pa ìwọ̀n ara tó dára mọ́, ó sì lè dín ìrora nǹkan oṣù àti àmì PMS kù. Rírin, jíjó, lílúwẹ̀ẹ́ tàbí gígun kẹ̀kẹ́ fún ìṣẹ́jú 30-45 ní ọ̀pọ̀ ọjọ́ ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ìwọ̀ntúnwọ̀nsì họ́mọ̀nù.

Ìṣòro máa ń dé pẹ̀lú eré ìdárayá tó pọ̀ jù, pàápàá tí ó bá wà pẹ̀lú oúnjẹ tí kò tó. Ara yín ka eré ìdárayá líle sí wàhálà. Àwọn eléré ìdárayá, pàápàá àwọn tí eré wọn ń béèrè ara tínínrín, sábà máa ń ní nǹkan oṣù tí kò wá déédéé. Ipò kan tí a ń pè ní Female Athlete Triad ní ìṣòro jíjẹun, ìdàrúdàpọ̀ nǹkan oṣù, àti egungun tó ń pàdánù agbára nínú.

Ẹ kò nílò láti jẹ́ eléré ìdárayá ògbóǹtarìgì kí èyí tó ṣẹlẹ̀ sí yín. Àwọn ọ̀dọ́bìnrin tó ń ṣe eré ìdárayá líle nígbà tí wọ́n ń dín oúnjẹ kù gidigidi láti ní ìrísí ara kan pàtó wà nínú ewu ìdàrúdàpọ̀ kan náà. Agbára púpọ̀ tí a ń ná àti oúnjẹ díẹ̀ tí a ń jẹ ń fi àmì àìtó ránṣẹ́ sí ara yín, èyí sì ń mú kí ara dáwọ́ dúró fún ààbò bí ó ti ń ṣe pẹ̀lú àwọn wàhálà mìíràn.

Ní ọ̀nà kejì, àìṣe eré ìdárayá rárá ń mú ìṣòro mìíràn wá. Àìṣe ìṣe ara ń ṣokùnfà insulin resistance, sísanra, ìwúlé inú ara (inflammation), àti àìlè ṣàkóso wàhálà – gbogbo wọn ni nǹkan tó lè mú kí nǹkan oṣù má wá déédéé, tàbí kí ó mú àìsàn bí PCOD (Polycystic Ovarian Disease) burú síi.

Ibi tó dára jùlọ ni eré ìdárayá ìwọ̀nba déédéé tí ẹ ń gbádùn, tí ẹ sì lè máa ṣe nìṣó. Tí ẹ bá wà ní Lagos, èyí lè túmọ̀ sí rírin lọ sí bus stop tó kàn dípò dídúró de bọ́ọ̀sì lẹ́nu ọ̀nà yín, gígun àtẹ̀gùn nígbà tí ó bá ṣeéṣe, tàbí jíjó sí orin nígbà tí ẹ ń ṣe iṣẹ́ ilé. Ìṣe ara kò nílò owó gym – ó nílò fífi ìṣe ara sínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́ yín ní ọ̀nà tí ẹ lè máa ṣe nìṣó, tí kì í ṣe bí ìjìyà.

Òye ìṣòro náà ni ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́. Gbígbé ìgbésẹ̀ nílò ọgbọ́n tó wúlò tí a ṣe fún ipò Nàìjíríà. Èyí kì í ṣe ojútùú àbá láti inú búlọ́ọ̀gì ìlera Òyìnbó – ọ̀nà ni tó ń ṣiṣẹ́ nínú ìgbésí ayé wa.

Ẹ kò lè mú wàhálà kúrò pátápátá nínú ìgbésí ayé yín. Ṣùgbọ́n ẹ lè yí bí ẹ ṣe ń kojú rẹ̀ padà, kí ẹ sì kọ́ agbára láti fara dà á. Ẹ bẹ̀rẹ̀ nípa dídá àwọn wàhálà mẹ́ta tó ga jùlọ mọ̀. Fún ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà, ìwọ̀nyí ni ìfúnpá owó, ojúṣe ìdílé, àti ohun tí iṣẹ́ ń béèrè. Nígbà tí ẹ bá ti dárúkọ wọn, ẹ lè ṣètò.

Wàhálà owó nílò ojútùú owó, ṣùgbọ́n ó tún nílò ìṣàkóso ọkàn. Tí àníyàn owó bá ń jẹ́ kí ẹ wà lójú ní agogo 2 òru, ẹ ya “àkókò àníyàn owó” kan sọ́tọ̀ – bóyá ìṣẹ́jú 30 ní ìrọ̀lẹ́ ọjọ́ Àìkú láti wo ìnáwó yín kí ẹ sì ṣètò. Nígbà tí àníyàn bá dé ní àkókò mìíràn, ẹ rán ara yín létí pé ẹ ní àkókò tí ẹ ti yà sọ́tọ̀ láti kojú rẹ̀. Èyí lè dà bí ohun tó rọrùn jù, ṣùgbọ́n ìwádìí fi hàn pé fífi àníyàn sí àkókò tirẹ̀ ń dín ipa rẹ̀ lórí ara kù.

Ẹ fi àwọn àkókò ìsinmi kékeré sínú ọjọ́ yín. Kì í ṣe àṣàrò gígùn (bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n dára tí ẹ bá ní àkókò). Ìwọ̀nyí ni ìdánrawò mímí fún ìṣẹ́jú méjì nígbà tí nǹkan bá pọ̀ jù fún yín. Ìṣẹ́jú márùn-ún tí ẹ jókòó jẹ́ẹ́ pẹ̀lú tíì òwúrọ̀ kí àwọn ará ilé tó jí. Rírìn díẹ̀ nígbà ìsinmi ọ̀sán. Gbígbọ́ orin tí ẹ fẹ́ràn lójú ọ̀nà dípò yíyẹ ìṣòro wò léraléra. Àwọn ìṣe kékeré yìí ń fi àmì ààbò ránṣẹ́ sí ètò iṣan ara yín, wọ́n sì ń dènà ipa cortisol.

Ẹ dara pọ̀ mọ́ àwùjọ yín. Àṣà Nàìjíríà tẹnu mọ́ àtìlẹ́yìn àjùmọ̀ṣe – ẹ lo agbára yìí. Ẹ sọ ìṣòro yín fún ọ̀rẹ́ tí ẹ gbẹ́kẹ̀lé. Ẹ dara pọ̀ mọ́ tàbí dá ẹgbẹ́ àtìlẹ́yìn sílẹ̀, yálà ẹgbẹ́ ìdàpọ̀ obìnrin, ẹgbẹ́ àwọn oníṣẹ́, tàbí ìpéjọpọ̀ àwọn aládùúgbò. Ìbáṣepọ̀ àwùjọ ń dín ipa wàhálà kù. Ìwádìí kan ní ọdún 2024 ní Abuja rí i pé obìnrin tó ní àtìlẹ́yìn àwùjọ tó lágbára ní àmì nǹkan oṣù tó jẹmọ́ wàhálà tó kéré ní 40% ju obìnrin tó dá wà lọ.

Fífi oorun ṣáájú ní Nàìjíríà nílò ọgbọ́n. Àìdúró NEPA túmọ̀ sí pé ẹ kò lè ṣàkóso àyíká yín nígbà gbogbo, ṣùgbọ́n ẹ lè ṣàkóso ìṣe yín. Ẹ yan àkókò ìsùn àti àkókò ìjí, kí ẹ sì dáàbò bò wọ́n bí ó ti ṣeéṣe tó. Tí iná bá lọ tí kò jẹ́ kí ẹ parí iṣẹ́ alẹ́, ẹ yí ètò yín padà dípò kí ẹ wà lójú títí di òru – bóyá kí ẹ jí ní kùtùkùtù, nígbà tí iná sábà máa ń wà ní òwúrọ̀.

Ẹ jẹ́ kí ibi ìsùn yín tutù bí ó ti ṣeéṣe tó nínú ooru wa. Tí ẹ bá lè rà á, fáànù ń ṣe ìyàtọ̀ ńlá sí bí oorun ṣe dára tó. Tí kò bá ṣeéṣe, aṣọ tí a fi omi rin, fèrèsé tí a ṣí sílẹ̀ kí afẹ́fẹ́ lè kọjá, àti aṣọ ibùsùn òwú tó fúyẹ́ ń ṣèrànwọ́. Ìgbóná ara yín nílò láti dín kù díẹ̀ fún oorun tó dára – ẹ bá ìṣẹ̀dá yìí ṣiṣẹ́.

Ẹ dín lílo fóònù kù kí ẹ tó sùn. Ìmọ́lẹ̀ aláwọ̀ búlúù ń da ṣíṣe melatonin rú, ohun tí ẹ ń wò (ìròyìn, ẹ̀rọ ayélujára, ìjà nínú group ìdílé) sì ń ru wàhálà sókè ní àkókò tí ẹ nílò láti farabalẹ̀. Tí ẹ bá gbọdọ̀ lo fóònù yín lálẹ́, ẹ lo night mode, kí ẹ sì ní àkókò tí ẹ máa dúró dandan – bóyá ìṣẹ́jú 30 ṣáájú àkókò ìsùn yín.

Tí iṣẹ́ yín bá ń béèrè iṣẹ́ alẹ́ tàbí wákàtí tí kò dúró, ìṣòro yín pọ̀ síi. Ẹ bá agbanisíṣẹ́ yín sọ̀rọ̀ nípa àkókò tó dúró sójú kan tí ó bá ṣeéṣe – yíyí iṣẹ́ padà láàrin ọ̀sán àti alẹ́ ń da ara rú ju iṣẹ́ alẹ́ tí kò yí padà lọ. Ẹ lo aṣọ fèrèsé tó ń dí ìmọ́lẹ̀ tàbí ìbòjú fún sísùn ní ọ̀sán. Ẹ máa tẹ̀lé àkókò oorun kan náà ní ọjọ́ ìsinmi yín, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó máa ń wù yín láti “san oorun padà” nípa sísùn ní wákàtí òdìkejì.

Jíjẹun láti ṣe àtìlẹ́yìn fún nǹkan oṣù yín kò nílò àfikún oúnjẹ olówó iyebíye tàbí oúnjẹ àjèjì. Ó nílò oúnjẹ tó péye déédéé láti inú oúnjẹ Nàìjíríà tí ẹ lè rí. Ẹ fi protein ṣáájú nínú oúnjẹ kọ̀ọ̀kan – ẹyin, ẹ̀wà, ẹja, adìyẹ tàbí ẹran màlúù. Protein ń pèsè amino acids tí ara nílò láti ṣe họ́mọ̀nù. Ìwọ̀n tó tó àtẹ́lẹwọ́ yín jẹ́ àfojúsùn tó dára.

Ẹ jẹ ọ̀rá tó dára lójoojúmọ́. Ẹ̀pà, epo pupa (ní ìwọ̀nba), àgbọn, píà (avocado) nígbà tí ó bá wà, àti ẹja ń pèsè ọ̀rá tí ara yín ń lò láti ṣe steroid hormones (tí estrogen àti progesterone wà lára wọn). Oúnjẹ tí kò ní ọ̀rá sábà máa ń mú ìṣòro nǹkan oṣù burú síi.

Ẹ jẹ oúnjẹ tó ní iron, èyí ṣe pàtàkì fún obìnrin Nàìjíríà nítorí àìtó rẹ̀ pọ̀ láàrin wa. Ewébẹ̀ aláwọ̀ ewé dúdú bí ugwu àti gbúre (waterleaf), ẹ̀wà, ẹ̀dọ̀ àti ẹran pupa ń pèsè iron. Ẹ jẹ wọ́n pẹ̀lú oúnjẹ tó ní vitamin C bí ọsàn, tòmátì tàbí ata láti mú kí ara gbà á dáadáa. Ẹ yẹra fún mímu tíì tàbí kọfí pẹ̀lú oúnjẹ tó ní iron, nítorí wọ́n ń dí ara lọ́wọ́ láti gbà á.

Ẹ má fo oúnjẹ àárọ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ ògì pẹ̀lú wàrà àti ẹ̀pà, tàbí búrẹ́dì pẹ̀lú ẹyin, jíjẹun láàrin wákàtí kan tàbí méjì lẹ́yìn tí ẹ jí ń fi àmì ọ̀pọ̀ ránṣẹ́ sí ara yín. Fífo oúnjẹ àárọ̀ léraléra ń ṣokùnfà wàhálà ara àti ìdàrúdàpọ̀ họ́mọ̀nù.

Tí àìlówó bá dín oúnjẹ tí ẹ lè yàn kù, ẹ fojú sí oúnjẹ ìpìlẹ̀ tó ní èròjà tó dára: ẹ̀wà àti ìrẹsì papọ̀ ń pèsè protein pípé, gàrí pẹ̀lú ọbẹ̀ àti protein ń pèsè agbára àti èròjà, iṣu pẹ̀lú ọbẹ̀ ewébẹ̀ àti ẹja ń dọ́gba carbohydrates pẹ̀lú vitamin àti protein. Ẹ kò nílò smoothie bowl tó yẹ fún Instagram. Ẹ nílò oúnjẹ gidi tó tó, déédéé.

Nígbà tí ẹ bá kojú wàhálà àti àwọn nǹkan ìgbésí ayé tó ń nípa lórí nǹkan oṣù yín, ẹ máa jèrè àǹfààní tó kọjá nǹkan oṣù tó ń wá déédéé. Àwọn ìyípadà wọ̀nyí ń mú ìgbésí ayé yín lápapọ̀ dára síi ní ọ̀nà tí a lè wọ̀n.

Nǹkan oṣù tó ń wá déédéé, tí a lè sọ tẹ́lẹ̀, ń dín àníyàn kù, ó sì ń jẹ́ kí ẹ ṣètò dáadáa. Ẹ mọ ìgbà tí nǹkan oṣù yín máa dé ní ìwọ̀nba, nítorí náà ẹ lè múra sílẹ̀ bí ó ti yẹ. Kò ní bá yín láìní ohun èlò, ẹ kò sì ní ní wàhálà ẹ̀jẹ̀ òjijì níbi ayẹyẹ pàtàkì.

Ṣíṣàkóso wàhálà àti ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún ìlera yín ń dín owó ìtọ́jú kù bí àkókò ti ń lọ. Wàhálà tó pẹ́ ń ṣokùnfà ẹ̀jẹ̀ ríru, àtọ̀gbẹ, ìṣòro inú, àti àìsàn ọpọlọ – gbogbo wọn nílò ìtọ́jú. Ìdènà dín owó kù ju ìwòsàn lóòótọ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ètò ìlera wa kì í fìgbà gbogbo jẹ́ kí èyí yé wa.

Lílo ohun èlò nǹkan oṣù tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò bí Sana Pads ń dín wàhálà owó nǹkan oṣù kù. Dípò sísá kiri fún ₦500-800 lóṣù fún pádì tí a ń lò lẹ́ẹ̀kan, èyí tó sábà máa ń tó ₦5,000-10,000 lọ́dún, owó tí ẹ ná lẹ́ẹ̀kan lórí pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò ń sìn yín fún ọdún 2-3. Èyí ń mú ìnáwó oṣooṣù kan, orísun àníyàn kan, àti wàhálà kan tó ń nípa lórí nǹkan oṣù yín kúrò. Ohun ìyanu ni lóòótọ́ – wàhálà nípa rírí owó ra ohun èlò nǹkan oṣù lè mú ìlera nǹkan oṣù yín burú síi, èyí sì ń di àyíká ìṣòro tí kò lópin.

Fún obìnrin tí nǹkan oṣù wọn kò wá déédéé nítorí wàhálà, kí ó padà sí déédéé sábà máa ń túmọ̀ sí lílo pádì díẹ̀ lápapọ̀. Nígbà tí nǹkan oṣù yín bá ń dé ní àkókò tí a lè sọ tẹ́lẹ̀, tí ó sì ń pẹ́ fún ọjọ́ 4-6 déédéé dípò kí ó máa dé láìròtẹ́lẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀jẹ̀ tí a kò lè sọ tẹ́lẹ̀ fún ọjọ́ 2 tàbí 12, ẹ ń lo ohun èlò yín lọ́nà tó dára jù.

Nǹkan oṣù tó ń wá déédéé fi hàn pé họ́mọ̀nù yín ń ṣiṣẹ́ dáadáa, èyí sì kan gbogbo ètò họ́mọ̀nù ara yín. Àwọn ìyípadà ìgbésí ayé kan náà tó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ìlera nǹkan oṣù yín tún ń ṣe thyroid yín, adrenal glands yín, bí ara yín ṣe ń dáhùn sí insulin, àti agbára yín láti fara da wàhálà lóore. Kì í ṣe nǹkan oṣù nìkan ni ẹ ń tún ṣe – ẹ ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ìlera gbogbo ara.

Obìnrin tó ṣàṣeyọrí nínú ṣíṣàkóso wàhálà, tí nǹkan oṣù wọn sì padà sí déédéé, sọ pé agbára wọn, ìdúróṣinṣin ìṣesí wọn, ìlera awọ ara wọn, àti bí ọkàn wọn ṣe ṣe kedere dára síi. Èyí bọ́gbọ́n mu: ìdàrúdàpọ̀ họ́mọ̀nù tó ń mú kí nǹkan oṣù má wá déédéé tún ń nípa lórí kẹ́míkà ọpọlọ, ìwúlé inú ara, àti iṣẹ́ ara. Ẹ yanjú gbòǹgbò rẹ̀, ọ̀pọ̀ àmì yóò sì dára síi.

Egungun yín ń jàǹfààní láti inú nǹkan oṣù tó ń wá déédéé. Estrogen ń dáàbò bo agbára egungun. Nígbà tí ẹ kò bá tú ẹyin jáde déédéé tàbí tí nǹkan oṣù yín bá dúró, estrogen yín ń dín kù, èyí sì ń nípa lórí egungun yín kódà tí ẹ bá jẹ́ ọ̀dọ́. Èyí ṣe pàtàkì fún obìnrin Nàìjíríà, tí wọ́n sábà máa ń jẹ calcium tó kéré ju èyí tí a dámọ̀ràn lọ. Dídáàbò bo nǹkan oṣù yín ń dáàbò bo egungun yín fún ọ̀pọ̀ ọdún tó ń bọ̀.

Agbára ọmọ bíbí ń wà ní ìpamọ́ nígbà tí ẹ bá yanjú ìṣòro nǹkan oṣù tó jẹmọ́ wàhálà ní kùtùkùtù. Tí ẹ bá fẹ́ bímọ lọ́jọ́ iwájú, yálà ní ọdún tó ń bọ̀ tàbí lẹ́yìn ọdún mẹ́wàá, títú ẹyin jáde déédéé báyìí ṣe pàtàkì. A lè yí hypothalamic amenorrhea padà, ṣùgbọ́n ìdàrúdàpọ̀ tó pẹ́ máa ń fi ipa tó máa pẹ́ sílẹ̀ nígbà mìíràn. Ẹni tí ẹ máa jẹ́ lọ́jọ́ iwájú yóò dúpẹ́ lọ́wọ́ yín fún fífi èyí ṣáájú báyìí.

Ohun kan wà tó ń fúnni lágbára gidigidi nínú mímọ ara yín àti rírí i pé ẹ lè nípa lórí bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ ìpinnu yín. Ọ̀pọ̀ obìnrin rò pé kò sí ohun tí wọ́n lè ṣe nípa nǹkan oṣù wọn tí kò wá déédéé, bí ẹni pé ara wọn ti bàjẹ́ tàbí pé a kò lè sọ ọ́ tẹ́lẹ̀. Mímọ ìsopọ̀ láàrin ìgbésí ayé yín àti nǹkan oṣù yín ń dá agbára padà sí ọwọ́ yín.

Ìmọ̀ yìí ń ràn yín lọ́wọ́ láti sọ̀rọ̀ fún ara yín níbi ìtọ́jú ìlera. Dípò gbígba “wàhálà lásán ni” bí ìdáhùn àìkàsí láti ọ̀dọ̀ olùtọ́jú ìlera, ẹ lè ní ìjíròrò tó wúlò nípa ìgbésẹ̀ pàtó. Ẹ mọ ìbéèrè tí ẹ máa béèrè àti ìsọfúnni tó ṣe pàtàkì.

Ẹ ń fi àpẹẹrẹ èrò tó dára lélẹ̀ fún àwọn ọ̀dọ́bìnrin tó wà ní àyíká yín. Nígbà tí àwọn ọmọbìnrin yín, àwọn ọmọ ẹ̀gbọ́n yín obìnrin, tàbí àwọn àbúrò yín obìnrin bá rí i pé ẹ ń fi oorun ṣáájú, ẹ ń ṣàkóso wàhálà ṣáájú kí ó tó burú, ẹ sì ń ka ìlera yín sí ohun tó yẹ fún àfiyèsí, ẹ ń kọ́ wọn pé àlàáfíà wọn ṣe pàtàkì. Ìyípadà láàrin ìran nínú bí a ṣe ń mọyì ìlera obìnrin yìí ń tàn kálẹ̀ kọjá ìrírí ẹnìkọ̀ọ̀kan yín.

Àwùjọ ń jàǹfààní nígbà tí obìnrin bá ní ìlera. Ẹ ní agbára púpọ̀ síi fún iṣẹ́ yín, ìdílé yín, àti ìdásí yín sí àdúgbò àti àwùjọ. Ẹ kò ní máa kojú pàjáwìrì nǹkan oṣù tàbí ìṣòro ìlera tó jẹmọ́ wàhálà nígbà gbogbo. Àlàáfíà àjùmọ̀ní yìí ń fún ìdílé àti àwùjọ lókun káàkiri Nàìjíríà.

Ọ̀pọ̀ obìnrin mọ̀ pé wàhálà ń nípa lórí nǹkan oṣù wọn, ṣùgbọ́n wọn kò mọ ohun tí wọ́n lè ṣe nípa rẹ̀, tàbí wọ́n ń ṣàníyàn bóyá àmì wọn ń tọ́ka sí ohun tó le jù. Ẹ jẹ́ ká dáhùn àwọn ìbéèrè tó ń wáyé léraléra.

Èyí ni ìbéèrè tó ṣe pàtàkì jùlọ, ó sì yẹ fún ìdáhùn kíkún. Dájúdájú, wàhálà lè fa nǹkan oṣù tí kò wá déédéé, nǹkan oṣù tí kò wá rárá, tàbí ìyípadà nínú nǹkan oṣù. Ṣùgbọ́n àwọn àìsàn mìíràn ń fa irú àmì kan náà, ẹ sì gbọdọ̀ mọ ìyàtọ̀ láàrin wọn.

Ẹ lè ka wàhálà sí okùnfà tó ṣeéṣe jùlọ tí nǹkan oṣù yín tí kò wá déédéé bá bá ìṣẹ̀lẹ̀ wàhálà ìgbésí ayé mu kedere, tí ẹ kò ní àmì mìíràn tó ń dààmú, tí nǹkan oṣù yín ti ń wá déédéé tẹ́lẹ̀, tí ara yín sì yá dáadáa ní ọ̀nà mìíràn. Fún àpẹẹrẹ, tí nǹkan oṣù yín bá ti ń wá déédéé fún ọ̀pọ̀ ọdún, lẹ́yìn náà ẹ bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tó ní ìfúnpá púpọ̀, tí nǹkan oṣù yín sì dàrú, wàhálà jẹ́ àlàyé tó bọ́gbọ́n mu.

Ẹ lọ rí dókítà fún àyẹ̀wò tí ẹ bá rí èyíkéyìí nínú àwọn àmì ìkìlọ̀ wọ̀nyí: nǹkan oṣù tó dúró lójijì fún oṣù mẹ́ta tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ láìsí àlàyé; ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀ gan-an tí ẹ fi ń pààrọ̀ pádì ní gbogbo wákàtí, tàbí ẹ̀jẹ̀ dídì tó tóbi ju owó ẹyọ ₦50 lọ; ìrora líle tó ń dí iṣẹ́ ojoojúmọ́ lọ́wọ́ tàbí tó nílò oògùn ìrora líle; ẹ̀jẹ̀ tó ń jáde nígbà tí kì í ṣe àkókò nǹkan oṣù tàbí lẹ́yìn ìbálòpọ̀; nǹkan oṣù tó ń dé kí ọjọ́ 21 tó pé láti ìgbà tó dé kẹ́yìn; àmì bí irun tó ń hù jù, irorẹ́ líle, tàbí ìyípadà ìwọ̀n ara tí kò ní àlàyé pẹ̀lú nǹkan oṣù tí kò wá déédéé; tàbí tí ẹ bá ti ju ọmọ ọdún 45 lọ, tí ẹ sì ń rí ẹ̀jẹ̀ tuntun tí kò wá déédéé.

Àwọn àmì wọ̀nyí lè tọ́ka sí àìsàn bí polycystic ovarian syndrome, àìsàn thyroid, fibroid inú ilé ọmọ (tó wọ́pọ̀ láàrin obìnrin Nàìjíríà), endometriosis, tàbí àìdọ́gba họ́mọ̀nù tó nílò ìtọ́jú. Wàhálà lè jẹ́ ara ohun tó ń fà á, ṣùgbọ́n àwọn àìsàn wọ̀nyí nílò àyẹ̀wò tó yẹ àti ìtọ́jú.

Ọ̀nà tó wúlò: tí ẹ bá ṣe ìyípadà ìgbésí ayé nípa wàhálà, oorun àti oúnjẹ fún oṣù mẹ́ta, tí ẹ kò sì rí ìlọsíwájú nínú nǹkan oṣù yín, ẹ lọ rí olùtọ́jú ìlera. Tí àmì yín bá ń burú síi tàbí tí àmì tuntun bá yọ, ẹ má dúró fún oṣù mẹ́ta – ẹ wá ìrànlọ́wọ́ kíákíá. Ẹ gbẹ́kẹ̀lé ohun tí ọkàn yín sọ nípa ara yín. Tí nǹkan kan bá dà bí ẹni pé kò tọ̀nà ju bí wàhálà ṣe máa ń ṣe lọ, ẹ wádìí síi.

Èyí tọ̀nà, ó sì dunni fún ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà. Wàhálà yín kì í ṣe àròsọ tàbí àsọdùn. Àwọn ìyá tó ń dá tọ́ ọmọ, tó ń ṣàkóso ilé fúnra wọn, àwọn obìnrin tó ń gbọ́ bùkátà ẹbí pẹ̀lú owó tí kò tó, àwọn tó ń kojú àìsàn líle nínú ìdílé, àwọn obìnrin tí iṣẹ́ wọn ń béèrè púpọ̀ gan-an níbi tí kò ti sí àǹfààní láti “kàn sinmi” – wàhálà yín jẹ́ òtítọ́, ó sì sábà máa ń jẹ́ èyí tí ẹ kò lè yẹra fún.

Èrò náà kì í ṣe láti mú wàhálà kúrò pátápátá nínú ìgbésí ayé yín. Ìyẹn kò ṣeéṣe, yóò sì já yín kulẹ̀. Èrò náà ni láti kọ́ agbára ìfaradà, kí ara yín lè gbé wàhálà láìdá iṣẹ́ ìbímọ dúró pátápátá. Ẹ ronú rẹ̀ bí ìyàtọ̀ láàrin ilé tó ń wó nínú ìjì èyíkéyìí àti ilé tí a kọ́ láti dúró nínú ojú ọjọ́ líle.

Ẹ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ohun kan tí ẹ lè ṣàkóso. Ẹ lè má lè fi iṣẹ́ yín sílẹ̀, yanjú ìṣòro ìdílé yín, tàbí yí ipò owó yín padà lójú ẹsẹ̀. Ṣùgbọ́n ẹ lè mu omi tó tó. Ẹ lè dáàbò bo àkókò oorun yín gidigidi, kódà tí ó bá túmọ̀ sí fífi àwọn iṣẹ́ mìíràn sílẹ̀ láìṣe. Ẹ lè mí jinlẹ̀ ní ìgbà márùn-ún kí ẹ tó dáhùn sí ọ̀rọ̀ tó ń fa wàhálà. Wọ́n dà bí kékeré, ṣùgbọ́n wọ́n ṣe pàtàkì fún ara.

Ẹ wo nǹkan ní ọ̀nà mìíràn níbi tí ó bá ṣeéṣe. Ẹ kò lè yí ipò yín padà nígbà gbogbo, ṣùgbọ́n nígbà mìíràn ẹ lè yí bí ẹ ṣe ń wò ó padà. Ìrìn-àjò sí ibi iṣẹ́ ń fa wàhálà, bẹ́ẹ̀ni – ṣùgbọ́n ó tún lè jẹ́ àkókò ìyípadà láàrin iṣẹ́ àti ilé níbi tí ẹ ti ń gbọ́ orin tàbí podcast tí ẹ fẹ́ràn dípò yíyẹ ìṣòro wò lọ́kàn. Síse oúnjẹ fún ìdílé yín jẹ́ iṣẹ́, òótọ́ ni – ṣùgbọ́n ó tún lè jẹ́ ìṣe àṣàrò àti ìtọ́jú tí ẹ bá wò ó lọ́nà mìíràn. Èyí kì í ṣe fífi ojú rere wo ohun gbogbo lọ́nà tí kò bọ́gbọ́n mu. Ó jẹ́ mímọ̀ pé bí ọkàn yín ṣe ń wo nǹkan ń nípa lórí bí ara yín ṣe ń dáhùn sí wàhálà.

Ẹ wá ìrànlọ́wọ́ fún ẹrù tí ẹ ń gbé. Tí ẹ bá ń dá tọ́jú àwọn òbí tó ti dàgbà nígbà tí àwọn ẹ̀gbọ́n àti àbúrò yín kò ṣe nǹkan kan, ẹ ní ìjíròrò tó ṣòro nípa pínpín ojúṣe. Tí ibi iṣẹ́ yín bá ń retí ohun tí kò bọ́gbọ́n mu, ẹ kọ àníyàn yín sílẹ̀, kí ẹ sì sọ̀rọ̀ fún ara yín, tàbí kí ẹ bẹ̀rẹ̀ sí ní ronú nípa ọ̀nà mìíràn. Tí wàhálà owó yín bá wá láti gbígbọ́ bùkátà ènìyàn púpọ̀ jù, ẹ fi ààlà lélẹ̀. Àwọn ọ̀ràn wọ̀nyí díjú, wọn kò sì ní ojútùú tó rọrùn, ṣùgbọ́n jíjìyà ní ìdákẹ́jẹ́ẹ́ nígbà tí ìlera yín ń bàjẹ́ kò ran ẹnikẹ́ni lọ́wọ́.

Bẹ́ẹ̀ni, ní ọ̀pọ̀ ìgbà. Hypothalamic amenorrhea àti nǹkan oṣù tí kò wá déédéé nítorí wàhálà sábà máa ń ṣeé yí padà. Nígbà tí ẹ bá yanjú àwọn wàhálà tó wà lábẹ́ rẹ̀, tí ẹ sì ṣe àtìlẹ́yìn tó tó fún ara yín, nǹkan oṣù yín sábà máa ń padà bọ̀. Ìwádìí fi hàn pé 80-90% obìnrin tó ní hypothalamic amenorrhea ń padà rí nǹkan oṣù déédéé láàrin oṣù 6-12 lẹ́yìn tí wọ́n yanjú ohun tó fà á.

Àkókò rẹ̀ yàtọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìṣòro náà ti pẹ́ tó àti bí ara yín ti dàrú tó. Tí nǹkan oṣù yín ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí ní má wá déédéé, tí ẹ sì yára yanjú ohun tó fà á, ẹ lè rí ìlọsíwájú láàrin oṣù 2-3. Tí ẹ kò bá ti rí nǹkan oṣù fún ọdún méjì, tí wàhálà àti ìgbésí ayé yín sì ti fìdí múlẹ̀ jinlẹ̀, ìmúpadàbọ̀ máa pẹ́ – bóyá oṣù 6-12 ti ìyípadà déédéé.

Ìmúpadàbọ̀ kì í fìgbà gbogbo lọ tààrà. Ẹ lè rí nǹkan oṣù lẹ́ẹ̀kan, kí ẹ má rí i nígbà tó kàn, kí ẹ sì tún rí i. Èyí lè mú ìrẹ̀wẹ̀sì wá, bí ẹni pé kò sí ohun tó ń ṣiṣẹ́. Ṣùgbọ́n ìmúpadàbọ̀ tí kò dúró yìí jẹ́ ohun déédéé. Ara yín ń tún ètò họ́mọ̀nù rẹ̀ ṣe. Ẹ máa ṣe àtìlẹ́yìn fún un pẹ̀lú oúnjẹ tó dára, oorun tó tó, àti ṣíṣàkóso wàhálà, ìlànà náà sì sábà máa ń dúró sójú kan bí àkókò ti ń lọ.

Àwọn obìnrin kan nílò àtìlẹ́yìn síi yàtọ̀ sí ìyípadà ìgbésí ayé. Tí ẹ bá ti yanjú wàhálà, oorun àti oúnjẹ dáadáa fún oṣù 6-12 láìsí ìlọsíwájú, ẹ bá olùtọ́jú ìlera ṣiṣẹ́. Nígbà mìíràn ìtọ́jú họ́mọ̀nù fún ìgbà díẹ̀ ń ran ara lọ́wọ́ láti tún bẹ̀rẹ̀. Nígbà mìíràn àyẹ̀wò síi ń ṣàwárí àwọn ohun mìíràn tó ń fà á, bí ìṣòro thyroid tàbí àìtó èròjà oúnjẹ tó nílò ìtọ́jú pàtó.

Kókó rẹ̀ ni sùúrù pẹ̀lú ìdúróṣinṣin. Ara yín fẹ́ ṣiṣẹ́ déédéé. Ẹ̀yà ìbímọ yín fẹ́ kí nǹkan oṣù máa wá déédéé. Nígbà tí ẹ bá mú ìdènà kúrò, tí ẹ sì pèsè àtìlẹ́yìn tó yẹ, ara yín sábà máa ń ṣe ohun tí a dá a fún. Ẹ fún ara yín ní àkókò àti àánú nínú gbogbo rẹ̀.

Ní Sana Pads, a mọ ipò tó díjú tí obìnrin Nàìjíríà ń dojú kọ. Iṣẹ́ wa kọjá pípèsè ohun èlò nǹkan oṣù – a ń ṣiṣẹ́ láti fòpin sí òṣì nǹkan oṣù àti láti ṣe àtìlẹ́yìn fún ìlera obìnrin káàkiri Nàìjíríà. A ti ṣe àtìlẹ́yìn tààrà fún obìnrin tó ju 10,000 lọ, a sì ti pín pádì tó ju 30,000 lọ fún ilé-ìwé, NGO àti àwùjọ káàkiri orílẹ̀-èdè.

A ṣe pádì wa tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò ní pàtó fún ipò Nàìjíríà. A mọ ojú ọjọ́ wa – ooru, ọ̀rinrin lọ́pọ̀ ìgbà, pẹ̀lú àwọn obìnrin tó ń ṣiṣẹ́ kára ní gbogbo ọjọ́. Pádì wa ń fúnni ní ààbò tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé nínú ipò yìí. A mọ ìṣòro ohun amáyédẹrùn wa – omi àti iná tí kò dúró túmọ̀ sí pé ẹ nílò ọjà tí ẹ lè fọ̀ kí ẹ sì gbẹ dáadáa láìsí ẹ̀rọ omi tàbí ẹ̀rọ ìgbẹ aṣọ oníná. A mọ ipò owó wa – sísan owó pádì tí a ń lò lẹ́ẹ̀kan lóṣooṣù ń ni ìnáwó tí kò tó tẹ́lẹ̀ lára.

Nípa ṣíṣe ọjà wa ní ilẹ̀ yìí, a ń pèsè iṣẹ́ fún obìnrin Nàìjíríà, a sì ń jẹ́ kí owó ọjà wa ṣeé rà. A mọ wàhálà òṣì nǹkan oṣù – àníyàn oṣooṣù bóyá ẹ lè ra pádì, ìbẹ̀rù pé àwọn ọmọbìnrin yín máa pàdánù ilé-ìwé nítorí wọn kò ní ààbò tó tó, ìtìjú lílo aṣọ tàbí tissue lọ́nà àfọwọ́ṣe. Dídín wàhálà yìí kù ṣe pàtàkì fún àlàáfíà yín lápapọ̀ àti, bí àpilẹ̀kọ yìí ti ṣàlàyé, fún ìlera nǹkan oṣù yín fúnra rẹ̀.

Iṣẹ́ wa pẹ̀lú àwọn ilé-ìwé àti àjọ káàkiri Nàìjíríà ti fi hàn wá léraléra bí mímú ẹrù owó nǹkan oṣù kúrò ṣe ń yí ìgbésí ayé obìnrin padà. Nígbà tí ohun èlò nǹkan oṣù bá di àníyàn kan tó dín kù, ìnáwó oṣooṣù kan tó dín kù, orísun wàhálà kan tó dín kù, ìlera obìnrin lápapọ̀ ń dára síi. Rírí ààbò nǹkan oṣù tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé déédéé ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ẹ̀kọ́, lílọ síṣẹ́ àti iyì.

Kì í ṣe pádì nìkan ni a ń tà. A ń bá yín rìn nínú ìrìn-àjò ìlera yín, nítorí a mọ̀ pé àlàáfíà nǹkan oṣù so mọ́ gbogbo apá ìgbésí ayé yín. Yálà ẹ ń ṣiṣẹ́ láti tún nǹkan oṣù tí wàhálà dà rú ṣe, tàbí ẹ kàn fẹ́ dín ìfúnpá owó nǹkan oṣù oṣooṣù kù, Sana Pads ń fúnni ní ojútùú tó wúlò, tó sì ń pẹ́, tí a ṣe fún yín.

Ní báyìí, ẹ mọ bí wàhálà àti ìgbésí ayé ṣe ń nípa lórí nǹkan oṣù yín. Ẹ mọ bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́, àwọn ohun tó ń dá sí i, àti ojútùú rẹ̀. Ìbéèrè náà ni pé: kí ni ẹ máa fi ìmọ̀ yìí ṣe?

Ẹ bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀sẹ̀ yìí, kì í ṣe oṣù tó ń bọ̀. Ẹ yan apá kan láti kojú: oorun, oúnjẹ, tàbí ṣíṣàkóso wàhálà. Ẹ má gbìyànjú láti yí gbogbo nǹkan padà lẹ́ẹ̀kan náà – ìyẹn yóò di wàhálà mìíràn. Ẹ yan apá tí ẹ ti lè tètè rí ìlọsíwájú, kí ẹ sì pinnu láti ṣe ìyípadà pàtó kan.

Tí ẹ bá ń kojú oorun, ẹ ṣètò aago ìsùn fún alẹ́ òní. Ẹ yan àkókò tó bọ́gbọ́n mu tó fún yín ní wákàtí 7-8 kí ẹ tó gbọdọ̀ jí, kí ẹ sì bọ̀wọ̀ fún un. Tí ẹ bá ń ṣiṣẹ́ lórí oúnjẹ, ẹ ṣètò oúnjẹ àárọ̀ ọ̀la ní alẹ́ òní kí ẹ má baà fo ó. Tí ẹ bá ń ṣàkóso wàhálà, ẹ ya ìṣẹ́jú márùn-ún sọ́tọ̀ ní ọ̀la fún ìdánrawò mímí tàbí jíjókòó jẹ́ẹ́.

Fún ohun èlò nǹkan oṣù yín, ẹ ronú nípa èwo nínú àwọn Sana Pads tó bá ipò yín mu. Starter Kit wa tó ní Premium Pad mẹ́ta àti àpò ìpamọ́ kan dára tí ẹ bá jẹ́ ẹni tuntun sí ohun èlò tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò. Premium Pad tó ní ìpele kan tí kì í jò àti ìpele mẹ́ta tó ń fa omi mu ń ṣiṣẹ́ dáadáa fún ẹ̀jẹ̀ déédéé. Tí nǹkan oṣù yín kò bá pọ̀, No Wahala Pad wa (ìpele kan tí kì í jò àti ìpele kan tó ń fa omi mu) ń fúnni ní ààbò tó tó. Fún ọjọ́ tí ẹ̀jẹ̀ pọ̀, Maxi Pad tó ní ìpele márùn-ún tó ń fa omi mu ń fúnni ní ààbò àti ìgboyà tó ga jùlọ.

Ẹ máa ṣàkọsílẹ̀ nǹkan oṣù yín. Kódà tí kò bá wá déédéé báyìí, kíkọ ìgbà tí ẹ̀jẹ̀ dé, bí ó ti pẹ́ tó, àti ohun tó ń ṣẹlẹ̀ nínú ìgbésí ayé yín ń ràn yín lọ́wọ́ láti rí ìlànà, kí ẹ sì wọn ìlọsíwájú bí ẹ ṣe ń ṣe ìyípadà. Àkọsílẹ̀ rírọrùn lórí kàlẹ́ńdà tó – ẹ kò nílò app tó díjú àyàfi tí ẹ bá fẹ́.

Tí ẹ bá ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ilé-ìwé, ilé-ìwòsàn, NGO tàbí ẹgbẹ́ obìnrin, ẹ ní àǹfààní láti ṣe àtìlẹ́yìn fún ìlera nǹkan oṣù ní ìpele àwùjọ. Ẹ ronú nípa bí ẹ ṣe lè kojú wàhálà àti àwọn nǹkan ìgbésí ayé tó ń nípa lórí àwọn obìnrin tí ẹ ń sìn.

Ẹ kọ́ni nípa ìsopọ̀ láàrin wàhálà àti nǹkan oṣù. Ọ̀pọ̀ obìnrin kò mọ̀ pé nǹkan oṣù wọn tí kò wá déédéé wá láti inú àwọn nǹkan ìgbésí ayé tí wọ́n lè yanjú. Ìmọ̀ ń fúnni lágbára láti yí padà. Ẹ ṣe ìpàdé ọ̀rọ̀ ìlera, ẹ pín ohun èlò ẹ̀kọ́, ẹ dá ẹgbẹ́ àtìlẹ́yìn sílẹ̀ níbi tí àwọn obìnrin ti lè sọ ìṣòro àti ojútùú wọn.

Ẹ jẹ́ kí ohun èlò nǹkan oṣù tó dára wà fún wọn. Ẹ bá Sana Pads ṣiṣẹ́ pọ̀ láti pèsè pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò fún àwùjọ yín. Àwọn àjọ lè béèrè iye páàkì tí wọ́n bá nílò ní iye owó wa tí kò yí padà fún páàkì kọ̀ọ̀kan, pẹ̀lú ìfiránṣẹ́ sí ìpínlẹ̀ èyíkéyìí ní Nàìjíríà. Nígbà tí obìnrin bá ní ààbò nǹkan oṣù tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, ẹ ti mú wàhálà ńlá kan kúrò nínú ìgbésí ayé wọn.

Ẹ ṣẹ̀dá àyíká tó ń ṣèrànwọ́. Tí ẹ bá ń ṣàkóso ibi iṣẹ́, ẹ ronú nípa bí òfin àti àṣà ibi iṣẹ́ yín ṣe ń nípa lórí wàhálà àwọn obìnrin. Ṣé ẹ lè fúnni ní àkókò iṣẹ́ tó rọ̀ láti ṣe àtìlẹ́yìn fún oorun tó dára? Ṣé ẹ ń fúnni ní àkókò ìsinmi tó tó fún oúnjẹ? Ṣé ibi wà fún ìsinmi kúkúrú tàbí ìkọ̀kọ̀ nígbà tí ó bá yẹ? Ìyípadà kékeré nínú àyíká ń dín ẹrù wàhálà kù lórí àwọn obìnrin tí ẹ gbà síṣẹ́ tàbí tí ẹ ń sìn.

Ẹ so àwọn obìnrin pọ̀ mọ́ ìrànlọ́wọ́. Àtìlẹ́yìn ìlera ọpọlọ, ìrànlọ́wọ́ oúnjẹ, ìtọ́jú ìlera – tí ẹ bá mọ ibi tí obìnrin ti lè rí ìrànlọ́wọ́ fún wàhálà tó ń nípa lórí ìlera wọn, ẹ sọ fún wọn. Nígbà mìíràn, ìdènà náà kì í ṣe pé ìrànlọ́wọ́ kò sí, ṣùgbọ́n pé àwọn ènìyàn kò mọ̀ nípa rẹ̀.

Èyí sábà máa ń túmọ̀ sí pé a kò ṣan án tán, tàbí pé kòkòrò àrùn ti kó jọ. Ẹ gbìyànjú láti rẹ ẹ́ sínú omi iyọ̀ fún wákàtí mélòó kan, lẹ́yìn náà ẹ tún un fọ̀, kí ẹ sì ṣan án ní ìgbà púpọ̀ síi. Tí òórùn náà bá ṣì wà, pádì yín lè nílò “strip wash” – ẹ rẹ ẹ́ mọ́jú sínú omi gbígbóná pẹ̀lú baking soda, lẹ́yìn náà ẹ fọ̀ ọ́ bí ẹ ti máa ń ṣe.Nǹkan oṣù yín ń sọ ìtàn nípa ìlera yín lápapọ̀. Nǹkan oṣù tí kò wá déédéé nítorí wàhálà àti ìgbésí ayé jẹ́ ọ̀nà tí ara yín fi ń sọ pé ó nílò àtìlẹ́yìn. Ẹ gbọ́ ọ̀rọ̀ yẹn pẹ̀lú àánú dípò ìbínú. Ara yín kò já yín kulẹ̀ – ó ń dáàbò bò yín ní ọ̀nà tó dára jùlọ tí ó mọ̀.

Ọ̀nà síwájú da òye pọ̀ mọ́ ìgbésẹ̀. Ní báyìí ẹ mọ bí ìgbésí ayé ojoojúmọ́ yín ṣe ń nípa lórí họ́mọ̀nù yín. Ẹ mọ̀ pé wàhálà tó pẹ́, àìsùn dáadáa àti oúnjẹ tí kò tó ń da ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ẹlẹgẹ́ tó ń darí nǹkan oṣù yín rú. Ẹ mọ̀ pé àwọn nǹkan wọ̀nyí sábà máa ń so mọ́ ipò ọrọ̀ ajé àti àwùjọ tó tóbi, kì í ṣe àṣìṣe ẹnìkọ̀ọ̀kan.

Ìgbésẹ̀ túmọ̀ sí ṣíṣe ìyípadà tí ẹ lè ṣàkóso, kí ẹ sì ṣàánú ara yín nípa ohun tí ẹ kò lè ṣàkóso. Ẹ yan ìyípadà tí ẹ lè máa ṣe nìṣó, kì í ṣe ìyípadà ńlá tí ẹ máa fi sílẹ̀ lẹ́yìn ọ̀sẹ̀ méjì. Ẹ máa ṣe àtìlẹ́yìn fún ara yín déédéé. Ẹ máa ṣàkọsílẹ̀ ìlọsíwájú yín. Ẹ wá ìmọ̀ràn dókítà nígbà tí ó bá yẹ. Ẹ dara pọ̀ mọ́ àwọn obìnrin mìíràn tó ń la irú ìṣòro kan náà kọjá.

Ṣé ẹ rántí Chioma láti ìbẹ̀rẹ̀ àpilẹ̀kọ yìí? Oṣù mẹ́fà lẹ́yìn tí nǹkan oṣù tí kò wá mú kí ó yẹ ìgbésí ayé rẹ̀ wò, nǹkan oṣù rẹ̀ ti dúró sójú kan. Kò fi iṣẹ́ rẹ̀ sílẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni kò mú wàhálà kúrò pátápátá nínú ìgbésí ayé rẹ̀. Ṣùgbọ́n ó fi ààlà tó le síi lélẹ̀ níbi iṣẹ́, ó fi oorun ṣáájú, ó ń jẹun déédéé, ó sì yí padà sí pádì tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò tó mú àníyàn oṣooṣù nípa ohun èlò nǹkan oṣù kúrò. Ara rẹ̀ dáhùn. Tiyín náà lè dáhùn.

Yálà nǹkan oṣù yín kò wá déédéé báyìí, tàbí ẹ kàn fẹ́ dáàbò bo ìlera nǹkan oṣù yín lọ́jọ́ iwájú, ẹ ní agbára láti nípa lórí àlàáfíà yín. Ẹ bẹ̀rẹ̀ láti ibi tí ẹ wà, ẹ lo ohun tí ẹ ní, ẹ ṣe ohun tí ẹ lè ṣe. Nǹkan oṣù yín, ìlera yín, àti ẹni tí ẹ máa jẹ́ lọ́jọ́ iwájú yóò jàǹfààní láti inú ìtọ́jú tí ẹ fi sí i lónìí. Fún ìsọfúnni síi tó péye nípa bí ẹ ṣe lè ṣe àtìlẹ́yìn fún ìlera nǹkan oṣù yín ní gbogbo ìpele ìgbésí ayé, ẹ ka ìtọ́sọ́nà wa kíkún, kí ẹ sì ṣàwárí bí mímọ ara yín ṣe ń fún yín lágbára láti gbèrú.