ÌLERA ÌYÁ ÀTI IKÚ NÍGBÀ OYÚN NÍ NÀÌJÍRÍÀ: OHUN TÍ GBOGBO OBÌNRIN GBỌ́DỌ̀ MỌ̀

Ìlera ìyá ni ìlera obìnrin nígbà oyún, ìbímọ àti àsìkò lẹ́yìn ìbímọ. Ní Nàìjíríà, a ń kojú ìpèníjà pàtàkì tó ń mú kí oyún léwu ju bó ṣe yẹ lọ. Ìtọ́sọ́nà yìí yóò ràn yín lọ́wọ́ láti lóye àwọn ewu wọ̀nyí àti ohun tí ẹ lè ṣe láti dáàbò bo ara yín tàbí àwọn obìnrin inú ayé yín.

Àwọn Kókó Pàtàkì:

• Nàìjíríà wà lára àwọn orílẹ̀-èdè tí ikú ìyá ti ga jù lágbàáyé, pẹ̀lú nǹkan bí ikú 512 nínú ìbímọ alààyè 100,000 ní ọdún 2026.
  
  
• Ohun mẹ́ta tó ń fa ikú ìyá jù ní Nàìjíríà ni ẹ̀jẹ̀ dídà tó pọ̀ jù, àrùn ẹ̀jẹ̀ ríru, àti àṣà tí kò láàbò nígbà ìbímọ.
  
  
• Lílọ sí ìtọ́jú aboyún ó kéré tán ní ẹ̀ẹ̀mẹrin nígbà oyún ń dín ewu ìṣòro kù tó 60%.
  
  
• 43% péré nínú àwọn obìnrin Nàìjíríà ló ń bímọ ní ilé ìwòsàn, ìwọ̀n rẹ̀ sì kéré jù bẹ́ẹ̀ lọ ní àwọn ìpínlẹ̀ àríwá bíi Katsina àti Zamfara.
  
  
• Ìgbésẹ̀ tó rọrùn bíi oúnjẹ tó péye, dídènà ibà, àti bíbímọ lọ́dọ̀ agbẹ̀bí tó kọ́ṣẹ́ lè dènà ikú ìyá 8 nínú 10.
  
  
• Àpapọ̀ owó ìtọ́jú aboyún ìpìlẹ̀ ní ilé ìwòsàn alábọ́ọ́dé (primary health centre) wà láàárín ₦15,000 sí ₦35,000 fún gbogbo oyún ní ọ̀pọ̀ ìpínlẹ̀.
  
  
• Àwọn obìnrin ní ìgbèríko ń kojú ewu tó ga ní ìlọ́po mẹ́ta ju ti àwọn tó wà ní ìlú bíi Lagos tàbí Abuja, nítorí ọ̀nà jíjìn sí ilé ìwòsàn.

Ẹ jẹ́ ká wo dáadáa ohun tó ń fi obìnrin Nàìjíríà sínú ewu àti bí a ṣe lè jọ yí ìṣirò yìí padà.

Blessing jókòó sí yàrá ìdúró ní ilé ìwòsàn ìjọba kan ní Ikeja, Lagos, ó ń wo àwọn aboyún mìíràn tó ń dé fún ìpàdé ìtọ́jú aboyún wọn. Oyún oṣù méje ló wà nínú rẹ̀, ọmọ rẹ̀ kejì ni, ẹ̀ẹ̀mejì péré ló sì ti lè lọ fún àyẹ̀wò. Owó ọkọ̀, ìlà gígùn àti fífi ìsọ̀ rẹ̀ lọ́jà sílẹ̀ mú kí lílọ déédéé fẹ́rẹ̀ di èyí tí kò ṣeé ṣe. Ṣùgbọ́n kò ṣàníyàn – oyún àkọ́kọ́ rẹ̀ lọ dáadáa pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ ìyá rẹ̀ nílé. Ọ̀sẹ̀ mẹ́ta lẹ́yìn náà, orí bẹ̀rẹ̀ sí í fọ́ ọ gidigidi, ẹsẹ̀ rẹ̀ sì wú. Nígbà tí ìdílé rẹ̀ fi sáré gbé e lọ sí ilé ìwòsàn, ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ rẹ̀ ti dé ìwọ̀n tó léwu. Ó yè, ṣùgbọ́n ọmọ rẹ̀ kò yè.

Kì í ṣe Blessing nìkan ló ní irú ìtàn yìí. Lójoojúmọ́ ní Nàìjíríà, àwọn obìnrin ń kojú ìṣòro tí a lè dènà nígbà oyún àti ìbímọ. Mímọ ewu ìlera ìyá àti mímọ ìgbà tí a gbọ́dọ̀ wá ìrànlọ́wọ́ lè jẹ́ ìyàtọ̀ láàárín ìyè àti ikú. Gbogbo obìnrin Nàìjíríà, ìdílé rẹ̀ àti àwùjọ rẹ̀ ló gbọ́dọ̀ ní ìmọ̀ yìí.

Ní gbogbo wákàtí méjì, obìnrin Nàìjíríà kan ń kú nítorí ìṣòro oyún tàbí ìbímọ. Ìyẹn ni obìnrin 12 lójoojúmọ́ – àwọn ìyá, ọmọbìnrin, arábìnrin àti ọ̀rẹ́ tí a ì bá ti dènà ikú wọn. Kì í ṣe ìṣirò lásán ni wọ́n. Wọ́n jẹ́ ìdílé tó fọ́ká, ọmọ tí kò ní ìyá mọ́, àti àwùjọ tó pàdánù ènìyàn pàtàkì.

Nàìjíríà ló ní fẹ́rẹ̀ẹ́ 20% gbogbo ikú ìyá lágbàáyé, bó tilẹ̀ jẹ́ pé 2.6% péré nínú àwọn ènìyàn ayé ló ní. Ìṣòro yìí kan obìnrin ní gbogbo ìpínlẹ̀ 36, ṣùgbọ́n ẹrù rẹ̀ wúwo jù lórí àwọn tó wà ní ìgbèríko, àwọn tó wà nínú òṣì, àti àwọn ọmọbìnrin kékeré tó lóyún kí ara wọn tó dàgbà tán.

Àlàfo láàárín ìlú ńlá àti ìgbèríko nínú ìlera ìyá sọ ìtàn tó le. Obìnrin ní ìgbèríko Sokoto ń kojú ewu tó yàtọ̀ gan-an sí ti obìnrin ní ìlú Lagos, kì í ṣe nítorí ara, ṣùgbọ́n nítorí ríráyè sí ìtọ́jú, ẹ̀kọ́ àti ohun èlò.

Ọ̀pọ̀ nǹkan tó so pọ̀ ló ń dá ìṣòro ìlera ìyá yìí sílẹ̀. Mímọ̀ wọ́n ń ràn wá lọ́wọ́ láti mọ ibi tí àyípadà ti pọndandan jù, tó sì ṣeé ṣe jù.

Ohun amáyédẹrùn ìlera kárí Nàìjíríà kò tó fún àìní àwọn ará ìlú. Ọ̀pọ̀ ilé ìwòsàn alábọ́ọ́dé kò ní ohun èlò ìpìlẹ̀ bí ẹ̀rọ ìwọn ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, ibùsùn ìbímọ, tàbí ohun èlò pàjáwìrì. Ní ìgbèríko, ilé ìwòsàn tó súnmọ́ jù lè jìnnà tó kìlómítà 20 tàbí 30 lójú ọ̀nà tó le. Nígbà òjò, àwọn àwùjọ kan máa ń dá wà pátápátá. Kódà níbi tí ilé ìwòsàn wà, wọn kì í sábà ní agbẹ̀bí tó kọ́ṣẹ́, oògùn pàtàkì, tàbí iná mànàmáná tó dájú láti fi ṣiṣẹ́ ẹ̀rọ. Obìnrin tó ní ìṣòro nígbà ìrọbí nílò ìrànlọ́wọ́ lójú ẹsẹ̀, ṣùgbọ́n tí ilé ìwòsàn kò bá ní dókítà, kò ní ẹ̀jẹ̀, kò sì ní ọkọ̀ àlàáfíà (ambulance), àǹfààní rẹ̀ láti yè ń dín kù gidigidi.

Ìdènà owó ń dí ọ̀pọ̀ obìnrin lọ́wọ́ láti rí ìtọ́jú kódà nígbà tí ó wà. Owó tààrà fún ìtọ́jú aboyún, ìbímọ àti ìtọ́jú lẹ́yìn ìbímọ lè pọ̀ jù fún ìdílé tí ó ti ń tiraka láti jẹun. Ṣùgbọ́n owó tí kì í ṣe tààrà ṣe pàtàkì bákan náà. Fífi ọjọ́ iṣẹ́ sílẹ̀ túmọ̀ sí owó tó sọnù. Ọkọ̀ lọ sí ilé ìwòsàn àti padà lè ná ₦2,000 tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Tí ìṣòro bá dé tí wọ́n sì ní láti tọ́ka obìnrin sí ilé ìwòsàn ńlá (general hospital), ìdílé ń kojú owó láti ₦50,000 sí ₦200,000 tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Ọ̀pọ̀ ìdílé kò lè san èyí, nítorí náà wọ́n ń fà sẹ́yìn láti wá ìtọ́jú títí yóò fi pẹ́ jù, tàbí kí wọ́n yẹra fún ilé ìwòsàn pátápátá.

Ìgbàgbọ́ àti àṣà náà kó ipa pàtàkì. Ní ọ̀pọ̀ àwùjọ, wọ́n ka oyún sí ohun àdáyébá tí kò nílò ìtọ́jú dókítà àyàfi tí nǹkan bá bàjẹ́ ní gbangba. Àwọn agbẹ̀bí ìbílẹ̀ ní ọ̀wọ̀ ní àwùjọ wọn, wọ́n sì ti ń gbẹ̀bí láti ìran dé ìran. Àwọn ìdílé kan gbàgbọ́ pé ìrora nígbà ìbímọ jẹ́ ohun àdáyébá tó pọndandan, tàbí pé ìṣòro jẹ́ ìkọlù ẹ̀mí tó nílò ojútùú ìbílẹ̀ dípò ìtọ́jú dókítà. Àwọn ọ̀dọ́bìnrin kì í sábà ní ohùn nínú ìpinnu nípa ìtọ́jú ìlera ara wọn, nítorí ìyá ọkọ tàbí ọkọ ló ń ṣe ìpinnu fún wọn.

Àìsàn mẹ́ta ló ń fa èyí tó pọ̀ jù nínú ikú ìyá ní Nàìjíríà, a sì lè tọ́jú gbogbo mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tí a bá tètè rí wọn tí a sì bójú tó wọn dáadáa.

Ẹ̀jẹ̀ dídà lẹ́yìn ìbímọ (postpartum haemorrhage), ìyẹn ẹ̀jẹ̀ tó ń dà gidigidi lẹ́yìn ìbímọ, ń pa ìyá Nàìjíríà ju ìṣòro mìíràn lọ. Obìnrin lè pàdánù ẹ̀jẹ̀ tó léwu láàárín ìṣẹ́jú díẹ̀. Ilé ọmọ rẹ̀ yẹ kí ó sún kì lẹ́yìn tí ọmọ bá jáde, kí ó lè ti àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ pa, ṣùgbọ́n nígbà mìíràn èyí kì í ṣẹlẹ̀ dáadáa. Nígbà mìíràn, ibi ọmọ kì í jáde tán, tàbí kí ara ya níbi tí ẹ̀jẹ̀ kò ti ní dúró. Ní ilé ìwòsàn tí ohun èlò pé sí, tí òṣìṣẹ́ tó kọ́ṣẹ́ wà, a lè bójú tó pàjáwìrì yìí pẹ̀lú oògùn, ìtọ́jú ọwọ́, tàbí fífa ẹ̀jẹ̀ síni lára. Ṣùgbọ́n níbi tí kò sí àwọn nǹkan wọ̀nyí, àwọn obìnrin ń ṣẹ̀jẹ̀ títí wọn yóò fi kú nígbà tí ìdílé wọn ń wò láìní ohun tí wọ́n lè ṣe.

Àrùn ẹ̀jẹ̀ ríru nígbà oyún, títí kan pre-eclampsia àti eclampsia, ni ohun kejì tó ń fa ikú jù. Àwọn àìsàn wọ̀nyí ń fa ẹ̀jẹ̀ ríru tó léwu, tó lè yọrí sí gìrì, àrùn ẹ̀gbà (stroke), tàbí kí ẹ̀yà ara dẹ́kun iṣẹ́. Àwọn àmì ìkìlọ̀ ni orí fífọ́ tó le, àyípadà nínú ìríran, ìrora ní apá òkè ikùn, àti wíwú ojú àti ọwọ́. Àyẹ̀wò ìtọ́jú aboyún déédéé ì bá tètè rí ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ tó ń gòkè, kí a lè máa ṣọ́ ọ kí a sì ṣe ohun tó yẹ kí ó tó di ewu ẹ̀mí. Ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ obìnrin bíi Blessing kò mọ̀ pé àwọn àmì wọ̀nyí léwu, tàbí kò rọrùn fún wọn láti wọn ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ wọn.

Àkóràn lẹ́yìn ìbímọ tàbí látinú àṣà tí kò láàbò ń pa ẹgbẹẹgbẹ̀rún sí i. Nígbà tí ìbímọ bá ṣẹlẹ̀ níbi tí kò mọ́, kòkòrò àrùn lè wọ ilé ọmọ, inú ẹ̀jẹ̀ tàbí ojú ọgbẹ́ iṣẹ́ abẹ. Sepsis (àkóràn tó tàn ká inú ẹ̀jẹ̀) ń yára gbilẹ̀, ó sì nílò oògùn apakòkòrò (antibiotic) lójú ẹsẹ̀. Àṣà tí kò láàbò nígbà ìbímọ, ìrọbí tó dí tí ó pẹ́ jù láìsí ìrànlọ́wọ́, àti ìṣòro látinú ìṣẹ́yún tí kò láàbò ló jọ ń fi kún ìwọ̀n ikú ìyá tó ga ní Nàìjíríà.

Bí oyún tilẹ̀ ní ewu díẹ̀ fún gbogbo obìnrin, àwọn ẹgbẹ́ kan ń kojú ewu tó ga jù lọ́pọ̀lọpọ̀. Mímọ àwọn ohun tó ń fa ewu wọ̀nyí ń ran ìdílé àti àwùjọ lọ́wọ́ láti pèsè ìrànlọ́wọ́ àfikún níbi tí wọ́n ti nílò rẹ̀ jù.

Àwọn ọ̀dọ́mọbìnrin tí ọjọ́ orí wọn wà láàárín 15 sí 19 ń kojú ewu pàtàkì. Ara wọn kò tíì dàgbà tán, èyí ló mú kí ìṣòro bí ìrọbí tó dí wọ́pọ̀ sí i. Àwọn ìyá ọ̀dọ́ sábà máa ń kojú ìdènà púpọ̀ sí i láti rí ìtọ́jú nítorí wọn kò ní owó ara wọn, wọ́n lè máa fi oyún pamọ́, tàbí kí wọ́n ti fà wọ́n fún ọkọ ní àwùjọ tó jìnnà sí ìrànlọ́wọ́ ìdílé. Ní àwọn ìpínlẹ̀ bíi Katsina, Bauchi àti Zamfara, níbi tí ìgbéyàwó ọmọdé ṣì wọ́pọ̀, ikú ìyá láàárín àwọn ọ̀dọ́mọbìnrin ga dé ìwọ̀n tó bani nínú jẹ́ gan-an.

Àwọn obìnrin tí kò kàwé púpọ̀ ń kojú ewu tó ga jù ní gbogbo ọ̀nà. Ẹ̀kọ́ ń ran obìnrin lọ́wọ́ láti mọ àmì ewu, láti jà fún àìní ìlera ara wọn, àti láti rí ìmọ̀ nípa oúnjẹ tó péye àti ìtọ́jú nígbà oyún. Àwọn obìnrin tó kàwé máa ń lọ sí ìtọ́jú aboyún jù, wọ́n máa ń bímọ ní ilé ìwòsàn, wọ́n sì máa ń tètè wá ìrànlọ́wọ́ tí ìṣòro bá dé. Ìsopọ̀ láàárín ìwọ̀n ìmọ̀wé obìnrin àti àbájáde ìlera ìyá ní Nàìjíríà hàn kedere, kò sì yí padà.

Àwọn obìnrin tó wà nínú òṣì, àwọn tó wà ní ìgbèríko, àwọn tí kò rí omi mímọ́ àti oúnjẹ aṣaralóore tó, àti àwọn tó ti ní oyún púpọ̀ tó súnmọ́ ara wọn, gbogbo wọn ló ń kojú ewu tó ga. Ibi tí ènìyàn ń gbé náà ṣe pàtàkì. Àwọn ìpínlẹ̀ ní àríwá-ìwọ̀-oòrùn àti àríwá-ìlà-oòrùn máa ń ní ikú ìyá tó ga ju ti gúúsù lọ nígbà gbogbo, èyí tó ń fi ìyàtọ̀ hàn nínú ohun amáyédẹrùn ìlera, ẹ̀kọ́ obìnrin àti àṣà nípa oyún àti ìbímọ.

Ìmọ̀ ń gba ẹ̀mí là. Nígbà tí obìnrin àti ìdílé wọn bá mọ bí oyún tó dára ṣe rí àti àwọn àmì ìkìlọ̀ tó nílò àfiyèsí lójú ẹsẹ̀, wọ́n lè tètè gbé ìgbésẹ̀ láti dènà àjálù.

Gbogbo aboyún gbọ́dọ̀ mọ̀ pé ara òun yóò yí padà ní ọ̀nà tí a retí, ṣùgbọ́n àwọn àmì kan nílò àyẹ̀wò dókítà nígbà gbogbo. Mímọ ìyàtọ̀ yìí ń ràn yín lọ́wọ́ láti ṣe ìpinnu tó dára nípa ìgbà tí ẹ lè dúró àti ìgbà tí ẹ gbọ́dọ̀ sáré lọ sí ilé ìwòsàn.

Ìpàdé ìtọ́jú aboyún ń fún àwọn òṣìṣẹ́ ìlera ní àǹfààní láti ṣọ́ ìlera yín àti ìdàgbàsókè ọmọ yín, láti tètè rí ìṣòro, àti láti múra yín sílẹ̀ fún ìbímọ tó láàbò. World Health Organisation dámọ̀ràn pé kí aboyún rí òṣìṣẹ́ ìlera ó kéré tán ní ẹ̀ẹ̀mẹjọ nígbà oyún, ṣùgbọ́n kódà ìpàdé mẹ́rin tó bọ́ sí àsìkò ń mú ìyàtọ̀ ńlá wá.

Ìpàdé àkọ́kọ́ yín gbọ́dọ̀ wáyé ní kété tí ẹ bá mọ̀ pé ẹ lóyún, ó dára jù kí ó jẹ́ kí ó tó di ọ̀sẹ̀ 12. Òṣìṣẹ́ ìlera yóò béèrè ìtàn ìlera yín, yóò wọn ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ yín, yóò yẹ ẹ̀jẹ̀ yín wò fún àìtó ẹ̀jẹ̀ (anaemia) àti ìtọ̀ yín fún protein àti ṣúgà, yóò sì ṣírò ọjọ́ tí ẹ lè bímọ. Wọ́n yóò kọ folic acid àti oògùn iron fún yín, wọ́n yóò fún yín ní oògùn ìdènà ibà, wọ́n yóò sì yẹ̀ yín wò fún HIV, hepatitis B àti syphilis. Ìpàdé àkọ́kọ́ yìí ń fi ìlera ìpìlẹ̀ yín lélẹ̀ kí àwọn òṣìṣẹ́ ìlera lè máa tọpa àyípadà bí oyún ti ń lọ.

Àwọn ìpàdé tó tẹ̀lé e ní nǹkan bí ọ̀sẹ̀ 20, ọ̀sẹ̀ 26, ọ̀sẹ̀ 30, ọ̀sẹ̀ 34, ọ̀sẹ̀ 36, ọ̀sẹ̀ 38 àti ọ̀sẹ̀ 40 ń jẹ́ kí wọ́n máa ṣọ́ ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ yín, ìdàgbàsókè àti ipò ọmọ, àti àlàáfíà yín lápapọ̀. Ìpàdé kọ̀ọ̀kan jẹ́ àǹfààní láti béèrè ìbéèrè, láti sọ àníyàn yín, àti láti ṣàtúnṣe ètò ìtọ́jú yín gẹ́gẹ́ bí oyún ṣe ń lọ. Ní Abuja, Lagos, Port Harcourt àti àwọn ìlú ńlá mìíràn, ọ̀pọ̀ ilé ìwòsàn ìjọba ti ń pèsè ìtọ́jú aboyún lọ́fẹ̀ẹ́ tàbí ní owó pọ́ọ́kú báyìí. Ní ìgbèríko, ilé ìwòsàn alárìnkiri máa ń mú iṣẹ́ wá sí àwùjọ nígbà mìíràn, bí àkókò wọn kò tilẹ̀ dúró déédéé.

Owó kò gbọ́dọ̀ dí yín lọ́wọ́ láti lọ. Ilé ìwòsàn alábọ́ọ́dé sábà máa ń gba láàárín ₦1,500 sí ₦3,000 fún ìpàdé kọ̀ọ̀kan, àwọn ìpínlẹ̀ kan sì ń pèsè ìtọ́jú ìlera ìyá lọ́fẹ̀ẹ́ pátápátá. Ẹ fi èyí wé owó tí ẹ lè ná láti tọ́jú ìṣòro, èyí tó lè tètè dé ọgọọgọ́rùn-ún ẹgbẹ̀rún Naira, ẹ ó sì rí i pé ìtọ́jú aboyún jẹ́ ààbò tó níye lórí fún yín àti ọmọ yín.

Àwọn àmì oyún kan nílò ìtọ́jú dókítà lójú ẹsẹ̀, láìka bóyá ẹ ní ìpàdé tí ń bọ̀ láìpẹ́ sí. Àwọn àmì ewu wọ̀nyí lè yọjú lójijì kí wọ́n sì burú sí i kíákíá, nítorí náà ẹ má ṣe “dúró kí ẹ wò ó” pẹ̀lú wọn rárá.

Orí fífọ́ tó le tí kò lọ pẹ̀lú ìsinmi tàbí oògùn ìrora lásán, pàápàá pẹ̀lú àyípadà ìríran bíi rírí àmì tàbí ìmọ́lẹ̀ tó ń tàn, lè jẹ́ àmì pre-eclampsia (àrùn ẹ̀jẹ̀ ríru tó léwu nígbà oyún). Wíwú ojú àti ọwọ́ lójijì láàárín wákàtí tàbí ọjọ́ díẹ̀ tún lè jẹ́ àmì àìsàn tó léwu yìí. Tí ẹ bá ní àwọn àmì wọ̀nyí pẹ̀lú ìrora ní apá òkè ikùn tàbí èébì tí kò dúró ní ìparí oyún, ẹ lọ sí ilé ìwòsàn lójú ẹsẹ̀. Ẹ má ṣe dúró di àárọ̀, ẹ má ṣe kọ́kọ́ gbìyànjú oògùn ìbílẹ̀, ẹ má sì jẹ́ kí ẹnikẹ́ni yí yín lérò padà pé ìnira oyún lásán ni.

Ẹ̀jẹ̀ tó ń jáde láti ojú ara nígbà oyún gbọ́dọ̀ ní àyẹ̀wò nígbà gbogbo. Ẹ̀jẹ̀ díẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ oyún máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà mìíràn, kì í sì í ṣe ewu nígbà gbogbo, ṣùgbọ́n ẹ ṣì gbọ́dọ̀ sọ fún òṣìṣẹ́ ìlera yín. Ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀, ẹ̀jẹ̀ pẹ̀lú ìrora, tàbí ẹ̀jẹ̀ ní ìparí oyún lè jẹ́ àmì ìṣòro ibi ọmọ, ìrọbí tó yá jù, tàbí ìṣòro ńlá mìíràn. Omi tó ń jò láti ojú ara kí ọjọ́ ìbímọ yín tó pé lè túmọ̀ sí pé omi ọmọ ti fọ́ ṣáájú àkókò, èyí tó ń fi ẹ̀yin àti ọmọ sínú ewu àkóràn.

Ìrora ikùn tó le, ibà gíga pẹ̀lú òtútù, àìlágbára tàbí òòyì tó le, bí ọmọ kò ṣe ń mira tó tẹ́lẹ̀ lẹ́yìn ọ̀sẹ̀ 28, tàbí gìrì, gbogbo wọn nílò ìtọ́jú pàjáwìrì. Ní Lagos, Abuja, Kano àti àwọn ìlú ńlá mìíràn, ilé ìwòsàn ìkọ́ni (teaching hospital) àti ilé ìwòsàn amọ̀ràn lè bójú tó àwọn pàjáwìrì wọ̀nyí tí ẹ bá lè tètè dé ọ̀dọ̀ wọn. Ní ìgbèríko, dídé ilé ìwòsàn èyíkéyìí tí òṣìṣẹ́ tó kọ́ṣẹ́ àti agbára pàjáwìrì ìpìlẹ̀ wà ni ohun àkọ́kọ́.

Ohun tí ẹ ń jẹ, bí ẹ ṣe ń dáàbò bo ara yín lọ́wọ́ àìsàn, àti ìwà yín lójoojúmọ́ ló ń pinnu bí oyún yóò ṣe rí. Oúnjẹ tó dára kò nílò oúnjẹ olówó ńlá, ṣùgbọ́n ó nílò ìmọ̀ àti ètò.

Ara yín nílò protein, iron, calcium àti onírúurú vitamin àfikún láti mú ọmọ tó lera dàgbà, kí ẹ̀yin náà sì wà ní ìlera. Ní Nàìjíríà, èyí túmọ̀ sí jíjẹ onírúurú oúnjẹ níbi tí ó bá ti ṣeé ṣe. Ẹ̀wà, ẹ̀pà, ẹyin àti ẹran tàbí ẹja díẹ̀ ń pèsè protein. Ewébẹ̀ aláwọ̀ ewé dúdú bíi ugu, ewúro àti gbúre ń pèsè iron àti folate. Epo pupa ń pèsè vitamin A. Ọkà ìbílẹ̀ bíi jéró, ọkà bàbà àti ìrẹsì ń fúnni lágbára. Èso tútù bíi ọsàn, máńgòrò àti ìbẹ́pẹ ń fi vitamin pàtàkì kún un.

Ìpèníjà ń dé nígbà tí àìtó oúnjẹ, èébì oyún, tàbí èèwọ̀ oúnjẹ àṣà bá dín ohun tí ẹ lè jẹ kù. Àwọn àwùjọ kan kò gbà kí aboyún jẹ ẹyin, ẹran tàbí àwọn ewébẹ̀ kan nítorí ìgbàgbọ́ ìbílẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oúnjẹ wọ̀nyí ní èròjà pàtàkì. Tí ẹ bá ń kojú irú èèwọ̀ bẹ́ẹ̀, ẹ bá òṣìṣẹ́ ìlera sọ̀rọ̀ nípa àwọn oúnjẹ mìíràn tí àwùjọ yín yóò gbà, tí yóò sì tún pèsè èròjà tí ara nílò.

Ibà nígbà oyún ń fi kún ewu fún ìyá àti ọmọ, ó ń fa àìtó ẹ̀jẹ̀ tó le, kí ọmọ kéré jù nígbà ìbí, àti kí ọmọ kú sínú pàápàá. Lílo oògùn ìdènà ibà gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe kọ ọ́ fún yín nígbà ìtọ́jú aboyún ń pèsè ààbò pàtàkì. Sísùn sínú àwọ̀n ẹ̀fọn tí a fi oògùn tọ́jú ní gbogbo òru, wíwọ aṣọ ọwọ́ gígùn àti ṣòkòtò ní ìrọ̀lẹ́ nígbà tí ẹ̀fọn ń ṣiṣẹ́ jù, àti mímú kí àgbàlá yín mọ́ kúrò lọ́wọ́ omi tó dúró níbi tí ẹ̀fọn ti ń bí, gbogbo rẹ̀ ń dín ewu àkóràn kù. Tí ẹ bá ní ibà, òtútù, ara ríro tàbí àárẹ̀ tó le nígbà oyún, ẹ tètè wá ìtọ́jú dókítà dípò kí ẹ ra oògùn lórí kàńtà fúnra yín, nítorí àwọn oògùn kan tó wọ́pọ̀ kò láàbò nígbà oyún.

Nígbà tí obìnrin bá rí ìtọ́jú tó péye nígbà oyún àti ìbímọ, àǹfààní rẹ̀ kọjá kí ẹnìkan yè nìkan. Ìyá tó lera ń dá ìdílé tó lera, àwùjọ tó lágbára àti ọjọ́ iwájú tó dára sílẹ̀ fún ìran tó ń bọ̀.

Fífi owó sínú ìlera ìyá ń mú èrè wá tó ń pọ̀ sí i bí àkókò ti ń lọ. Ìyá tó yè ìbímọ ń bá a lọ láti tọ́jú gbogbo ọmọ rẹ̀, láti ṣèrànwọ́ owó nínú ilé, àti láti kópa nínú ìgbé ayé àwùjọ. Yíyè rẹ̀ túmọ̀ sí pé ọmọ tuntun rẹ̀ ní àǹfààní tó pọ̀ jù lọ láti yè àti láti gbèrú.

Àwọn obìnrin tó rí ìtọ́jú aboyún tó yẹ, tó bímọ lọ́dọ̀ agbẹ̀bí tó kọ́ṣẹ́, tí wọ́n sì rí àyẹ̀wò lẹ́yìn ìbímọ, ń ní àbájáde tó dára jù lọ́pọ̀lọpọ̀. Ewu kíkú nígbà oyún tàbí ìbímọ ń dín kù ju ìdajì lọ pẹ̀lú ìpàdé ìtọ́jú aboyún mẹ́rin péré tó bọ́ sí àsìkò. Ìṣòro tó bá dé ni a ń tètè rí nígbà tí ó rọrùn láti tọ́jú, kí ó má bàa di pàjáwìrì tó lè gba ẹ̀mí.

Ọmọ yín náà ń jàǹfààní bákan náà. Àyẹ̀wò nígbà oyún ń rí ìṣòro bíi kí ọmọ dorí kọ òkè (breech) tó nílò ètò fún ìbímọ tó láàbò. Ṣíṣọ́ ìdàgbàsókè ń ran lọ́wọ́ láti tètè rí ìṣòro. Abẹ́rẹ́ àjẹsára tetanus ń dáàbò bo ọmọ tuntun yín lọ́wọ́ àkóràn tó ń pani. Títọ́jú àkóràn ìyá bíi syphilis àti HIV ń dènà kí ó kó ran ọmọ yín. Oògùn iron ń dín ewu àìtó ẹ̀jẹ̀ tó le kù fún yín, kí oxygen tó péye lè dé ọ̀dọ̀ ọmọ yín ní gbogbo àsìkò oyún.

Àwọn ọmọ tí ìyá wọn rí ìtọ́jú aboyún tó dára máa ń ní ìwọ̀n tó yẹ nígbà ìbí, wọn kì í sábà wá ṣáájú àkókò, wọn kì í sì í sábà kú ní oṣù àkọ́kọ́ ayé wọn. Wíwà agbẹ̀bí tó kọ́ṣẹ́ nígbà ìbímọ ń dín ewu ikú ọmọ tuntun kù tó 40% ní ìfiwéra pẹ̀lú ìbímọ láìsí ìrànlọ́wọ́. Àwọn agbẹ̀bí wọ̀nyí mọ bí a ṣe ń ran ọmọ tí kò mí lójú ẹsẹ̀ lọ́wọ́, bí a ṣe ń dènà ẹ̀jẹ̀ dídà tó léwu, àti ìgbà tí wọ́n gbọ́dọ̀ tọ́ka síbi ìtọ́jú pàjáwìrì.

Ìtọ́jú lẹ́yìn ìbímọ ní àwọn ọjọ́ àti ọ̀sẹ̀ tó tẹ̀lé ìbímọ ń rí ìṣòro tó máa ń wáyé ní àsìkò ẹlẹgẹ́ yìí. Àkóràn, àìtó ẹ̀jẹ̀ tó le, àti ìṣòro ìlera ọkàn bíi ìsoríkọ́ lẹ́yìn ìbímọ (postpartum depression) máa ń dáhùn dáadáa sí ìtọ́jú tí a tètè bẹ̀rẹ̀. Ìrànlọ́wọ́ fún fífún ọmọ lọ́mú ní àwọn ọjọ́ àkọ́kọ́ wọ̀nyí ń jẹ́ kí ọmú fífún lọ dáadáa, ó ń fún ọmọ yín ní oúnjẹ tó dára jù, ó sì ń dáàbò bo ẹ̀yin méjèèjì lọ́wọ́ onírúurú ìṣòro ìlera.

Ẹrù owó tí ikú àti àìlera ìyá ń mú wá kọjá owó ilé ìwòsàn. Nígbà tí ìyá bá kú, àwọn ọmọ rẹ̀ kò pàdánù ìfẹ́ àti ìtọ́jú rẹ̀ nìkan, wọ́n tún pàdánù owó tó ń mú wá sínú ilé. Ìwádìí kárí Áfíríkà fi hàn pé àwọn ọmọ tí ìyá wọn kú máa ń ní àìjẹunrekánú, àìparí ilé-ìwé àti òṣì jù. Àwọn ọmọbìnrin àgbà sábà máa ń kúrò nílé-ìwé láti tọ́jú àbúrò wọn àti láti ṣe iṣẹ́ ilé.

Àwùjọ ń pàdánù ènìyàn tó ń ṣiṣẹ́, ìmọ̀ ìbílẹ̀ tí ìyá ń fi lé ọmọbìnrin lọ́wọ́, àti ìdúróṣinṣin. Ọgbẹ́ ọkàn ń kan gbogbo ìdílé ńlá. Àwọn ọkùnrin tí aya wọn kú ń kojú ìpèníjà títọ́ ọmọ nìkan nígbà tí wọ́n ń ṣọ̀fọ̀, wọ́n sì sábà máa ń kojú ìfúnpá láwùjọ láti tètè fẹ́ ìyàwó mìíràn.

Dídènà ikú ìyá ń jẹ́ kí ìdílé wà papọ̀, kí owó wọn sì dúró. Ìyá tó lera lè máa bá òwò tàbí iṣẹ́ rẹ̀ lọ, kí ó máa ro oko rẹ̀, tàbí kí ó máa ṣèrànwọ́ owó ilé ní ọ̀pọ̀ ọ̀nà mìíràn. Ó lè rí i dájú pé àwọn ọmọ rẹ̀, pàápàá àwọn ọmọbìnrin, dúró nílé-ìwé. Ó lè ṣètò iye ọmọ tí yóò bí gẹ́gẹ́ bí ipò àti ìfẹ́ rẹ̀.

Àǹfààní láwùjọ náà ń tàn ká. Àwọn obìnrin tó yè ìbímọ tí wọ́n sì rí ìrànlọ́wọ́ nígbà oyún máa ń gba àwọn obìnrin mìíràn níyànjú láti wá ìtọ́jú. Ìrírí rere pẹ̀lú ilé ìwòsàn ń kọ́ ìgbẹ́kẹ̀lé tó kọjá ìlera ìyá. Àwùjọ tó ń fi ìlera ìyá ṣáájú sábà máa ń rí ìtẹ̀síwájú nínú ìlera ọmọdé, ẹ̀kọ́ obìnrin àti ìfúnlágbára obìnrin lápapọ̀.

Nígbà tí àwọn ìyá bá yè tí wọ́n sì gbèrú, wọ́n ń dá ọjọ́ iwájú tó dára sílẹ̀ fún àwọn ọmọ wọn. Ìyá tó lera lè fún ọmọ lọ́mú dáadáa, kí ó pèsè oúnjẹ tó dára jù ó kéré tán fún oṣù mẹ́fà àkọ́kọ́ ayé ọmọ. Ó lè dáhùn sí àìní ọmọ rẹ̀, kí ó sì dá ìdè ìfẹ́ tó dájú sílẹ̀ tó ń ran ìdàgbàsókè ọkàn lọ́wọ́. Ó lè bójú tó àìní àwọn ọmọ àgbà nígbà tó ń tọ́jú ọmọ tuntun.

Àwọn ìyá tó gba ẹ̀kọ́ ìlera nígbà oyún sábà máa ń lo ìmọ̀ yìí kọjá ìtọ́jú ara wọn. Wọ́n ń kọ́ nípa abẹ́rẹ́ àjẹsára ọmọdé, oúnjẹ tó yẹ fún ọmọ tó ń dàgbà, àti ìgbà tí wọ́n gbọ́dọ̀ wá ìtọ́jú dókítà fún ẹni tó ń ṣàìsàn nínú ìdílé. Ìmọ̀ ìlera yìí ń ṣe gbogbo ilé láǹfààní fún ọ̀pọ̀ ọdún.

Àwọn ọmọbìnrin tó dàgbà tí wọ́n rí ìyá wọn tó yè ọ̀pọ̀ oyún pẹ̀lú ìtọ́jú ìlera tó yẹ ń kọ́ pé ìtọ́jú yìí jẹ́ ohun àṣà tó pọndandan. Wọ́n máa ń wá ìtọ́jú nígbà oyún tiwọn jù. Wọ́n máa ń gbàgbọ́ jù pé ó yẹ kí àwọn wà ní ìlera, wọ́n sì máa ń jà fún àìní ara wọn. Fífòpin sí ìyípo àbájáde ìlera ìyá tí kò dára ń béèrè àyípadà yìí nínú ìrètí àti ìwà láti ìran dé ìran.

Àwùjọ tí ìlera ìyá ti ń dára sí i sábà máa ń rí ìtẹ̀síwájú gbòòrò. Bí yíyè àwọn obìnrin ṣe ń dára sí i, ìdílé ń ní ìgboyà láti fi owó sínú ẹ̀kọ́ ọmọbìnrin. Bí ọmọbìnrin púpọ̀ ṣe ń pẹ́ nílé-ìwé, ọjọ́ orí oyún àkọ́kọ́ ń ga sí i, èyí sì ń dín ewu tó so mọ́ jíjẹ́ ìyá ní kékeré jù kù. Bí ẹ̀kọ́ obìnrin ṣe ń ga sí i, bẹ́ẹ̀ ni agbára obìnrin láti ṣe ìpinnu nínú ilé ń pọ̀ sí i, èyí sì ń dá ìyípo ìtẹ̀síwájú rere sílẹ̀.

Ọ̀pọ̀ obìnrin Nàìjíríà fẹ́ lọ sí ìtọ́jú aboyún kí wọ́n sì bímọ ní ilé ìwòsàn, ṣùgbọ́n wọ́n ń kojú ìdènà àti àníyàn gidi tó ń dí wọn lọ́wọ́. Sísọ̀rọ̀ nípa àwọn àníyàn wọ̀nyí ní òtítọ́ ń ràn wá lọ́wọ́ láti rí ojútùú.

Lílóye ìdí tí obìnrin fi ń yẹra fún ilé ìwòsàn nígbà oyún ni ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ láti mú kí ìtọ́jú náà rọrùn láti rí, kí ó sì ṣeé gbà. Àwọn wọ̀nyí kì í ṣe àníyàn kékeré tàbí àmì àìmọ̀kan, wọ́n ń fi ìrírí gidi àti ìdènà tó ṣe kókó hàn tó nílò ojútùú tó wúlò.

Ìnira owó ni ìdènà tó wọ́pọ̀ jù sí ìtọ́jú ìlera ìyá kárí Nàìjíríà. Àwọn obìnrin ń ṣàníyàn nípa owó tààrà bíi owó rírí dókítà, oògùn àti owó ìbímọ. Wọ́n ń ṣàníyàn nípa owó tí kì í ṣe tààrà bíi owó ọkọ̀, àsìkò kúrò níbi iṣẹ́, àti rírà àwọn nǹkan tí ilé ìwòsàn ní kí wọ́n mú wá.

Àníyàn wọ̀nyí tọ́, ṣùgbọ́n àwọn ọ̀nà mélòó kan wà tí ọ̀pọ̀ obìnrin kò mọ̀. Ọ̀pọ̀ ìpínlẹ̀ ti fi ètò ìlera ìyá ọ̀fẹ́ lélẹ̀, tó ń bo ìtọ́jú aboyún, ìbímọ àti ìpàdé lẹ́yìn ìbímọ ní ilé ìwòsàn ìjọba. Kaduna, Ondo, Jigawa àti àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn ti ṣe irú ètò bẹ́ẹ̀, bí wọn kò tilẹ̀ dúró déédéé nígbà gbogbo. Kódà níbi tí kò ti jẹ́ ọ̀fẹ́ lọ́nà òfin, ilé ìwòsàn alábọ́ọ́dé sábà máa ń gba owó tó kéré púpọ̀ ju ilé ìwòsàn aládàáni lọ. Gbogbo ìtọ́jú aboyún ní ilé ìwòsàn alábọ́ọ́dé ní ọ̀pọ̀ agbègbè ń ná láàárín ₦15,000 sí ₦35,000 lápapọ̀, èyí tó kéré ju ohun tí ọ̀pọ̀ ìdílé ń ná lórí ìtọ́jú mìíràn.

Àwọn àwùjọ kan ti dá ẹgbẹ́ ìfowópamọ́ sílẹ̀ fún ìlera ìyá ní pàtó, níbi tí àwọn obìnrin ti ń dá owó kékeré déédéé láti kó owó jọ tí ọmọ ẹgbẹ́ lè lò nígbà oyún. Àwọn ṣọ́ọ̀ṣì, mọ́ṣáláṣí àti àjọ àwùjọ máa ń ran àwọn obìnrin tí kò lè san owó ìtọ́jú lọ́wọ́ nígbà mìíràn. Àwọn NGO tó ń ṣiṣẹ́ nínú ìlera ìyá sábà máa ń dín owó iṣẹ́ kù tàbí kí wọ́n pèsè ìwé ẹ̀bùn (voucher) tó ń bo owó.

Kókó ni láti béèrè nípa ìrànlọ́wọ́ tó wà dípò kí ẹ rò pé ẹ kò lè san owó ìtọ́jú. Ẹ bá ilé ìwòsàn sọ̀rọ̀ nípa sísan owó díẹ̀díẹ̀ tí ẹ kò bá lè san gbogbo rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan. Ẹ sọ ipò yín fún àwọn aṣáájú àwùjọ àti ẹ̀sìn tó lè mọ̀ nípa ètò ìrànlọ́wọ́. Owó títọ́jú ìṣòro lẹ́yìn tí ẹ ti yẹra fún ìtọ́jú ìdènà yóò pọ̀ ju owó àyẹ̀wò déédéé lọ fíìfíì.

Ọ̀nà jíjìn sí ilé ìwòsàn jẹ́ ìdènà gidi, pàápàá ní ìgbèríko. Rírìn kìlómítà 10 nígbà oyún, pàápàá ní ìparí oyún tàbí nígbà ojú ọjọ́ líle, dà bí ohun tí kò ṣeé ṣe. Ìrìn àjò náà lè béèrè lílá odò kọjá, rírìn ní ọ̀nà burúkú, tàbí gbígba àwọn agbègbè tí kò láàbò kọjá. Nígbà tí ẹ bá dé, ìdúró gígùn àti àyẹ̀wò kúkúrú lè mú kí ìrìn àjò náà dà bí èyí tí kò tó bẹ́ẹ̀.

Àwọn ìpèníjà wọ̀nyí ń béèrè ojútùú àwùjọ tó ní ọgbọ́n. Àwọn agbègbè kan ti ṣètò ọkọ̀ àjùmọ̀lò, níbi tí àwọn aboyún láti abúlé tó súnmọ́ ara wọn ti ń pín owó gbígba ọkọ̀ ní ọjọ́ ìtọ́jú aboyún. Èyí ń dín owó ẹnìkọ̀ọ̀kan kù, ó sì ń mú kí ìrìn àjò náà láàbò, kí ó sì dùn sí i. Ní àwọn àwùjọ kan, àwọn ọlọ́kadà ń dín owó kù fún aboyún tó ń lọ sí ìpàdé ilé ìwòsàn.

Ilé ìwòsàn alárìnkiri ń mú iṣẹ́ wá sí agbègbè jíjìnnà, bí àkókò wọn kò tilẹ̀ dúró déédéé, tí iṣẹ́ wọn sì kéré ju ti ilé ìwòsàn tó dúró lọ. Àwọn ìpínlẹ̀ kan ti kọ́ àwọn òṣìṣẹ́ ìlera àwùjọ (community health extension workers) tó ń gbé ní ìgbèríko, tí wọ́n lè ṣe àyẹ̀wò aboyún ìpìlẹ̀ láàárín ìgbà tí ẹ bá lọ sí ilé ìwòsàn ńlá. Àwọn òṣìṣẹ́ wọ̀nyí ń wọn ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, wọ́n ń pèsè oògùn àfikún àti oògùn, wọ́n sì ń mọ àwọn obìnrin tó nílò kí wọ́n tọ́ka wọn síbi ìtọ́jú tó jinlẹ̀ jù.

Tí ẹ kò bá lè lọ sí ìpàdé ìtọ́jú aboyún lọ́pọ̀ ìgbà lóòótọ́, ẹ fi àwọn tó ṣe pàtàkì jù ṣáájú. Ìpàdé àkọ́kọ́ fún àyẹ̀wò ìbẹ̀rẹ̀, àti àwọn ìpàdé ní àyíká ọ̀sẹ̀ 32 àti 36 nígbà tí ìṣòro máa ń wọ́pọ̀ sí i, ló ṣe pàtàkì jù. Ẹ bá àwọn òṣìṣẹ́ ìlera sọ̀rọ̀ bóyá àwọn òṣìṣẹ́ ìlera àwùjọ lè máa ṣọ́ yín láàárín ìgbà tí ẹ bá lọ sí ilé ìwòsàn. Ẹ ṣe ètò tó ṣe kedere fún ibi tí ẹ ó ti bímọ àti bí ẹ ó ṣe dé ibẹ̀ nígbà tí ìrọbí bá bẹ̀rẹ̀, títí kan ọ̀nà mìíràn tí ibi tí ẹ yàn kò bá sí.

Ọ̀pọ̀ obìnrin ní ìyá, ìyá àgbà àti àǹtí tí wọ́n bí ọ̀pọ̀ ọmọ nílé lọ́dọ̀ agbẹ̀bí ìbílẹ̀, tí wọ́n sì yè. Èyí ń mú kí ó ṣòro láti yé ènìyàn ìdí tí wọ́n fi ń ka ilé ìwòsàn sí pàtàkì báyìí. Tí ìran àgbà bá ṣe é láìsí ilé ìwòsàn, kí ló dé tí ẹ̀yin kò fi lè ṣe é?

Òtítọ́ ni pé ọ̀pọ̀ obìnrin ní ìran àtijọ́ yè ìbímọ nílé, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ mìíràn kò yè. Àwùjọ ń rántí àwọn obìnrin tó yè, ṣùgbọ́n wọ́n máa ń gbàgbé àwọn tó kú nígbà mìíràn, pàápàá tí wọ́n bá ka ikú wọn sí ọ̀rọ̀ ẹ̀mí dípò ìṣòro ìlera. Oríire lè ti wà fún ìyá yín, ṣùgbọ́n kì í ṣe gbogbo obìnrin ló ní oríire. Ìbéèrè kì í ṣe bóyá ẹnìkan lè yè ìbímọ nílé, bí kò ṣe bóyá ẹ fẹ́ dá ewu tí a lè dín kù.

Àwọn agbẹ̀bí ìbílẹ̀ ń pèsè ìtùnú ọkàn tó níye lórí àti ìtẹ̀síwájú àṣà, ṣùgbọ́n wọn kò kọ́ṣẹ́ láti bójú tó pàjáwìrì. Wọn kò lè fa ẹ̀jẹ̀ síni lára, wọn kò lè ṣe iṣẹ́ abẹ ìbímọ (caesarean), wọn kò lè fúnni ní oxygen, wọn kò sì lè fúnni ní oògùn tó ń dá gìrì tàbí ẹ̀jẹ̀ dídà tó le dúró. Nígbà tí ìṣòro bá dé, àkókò tí a fi ń mọ ìṣòro náà, tí a fi ń pinnu láti wá ìrànlọ́wọ́, àti tí a fi ń rìnrìn àjò lọ sí ilé ìwòsàn lè jẹ́ ìyàtọ̀ láàárín ìyè àti ikú.

Àwọn àwùjọ kan ti rí ọ̀nà àárín: wọ́n ń kọ́ agbẹ̀bí ìbílẹ̀ láti mọ àmì ewu kí wọ́n sì tètè tọ́ka obìnrin síbi ìtọ́jú, láti bá obìnrin lọ sí ilé ìwòsàn fún ìbímọ nígbà tí wọ́n ń pèsè ìtùnú ìbílẹ̀, àti láti ran àwọn òṣìṣẹ́ ìlera lọ́wọ́ dípò ṣíṣiṣẹ́ láyè ara wọn. Èyí ń bọ̀wọ̀ fún ìmọ̀ ìbílẹ̀, ó sì ń fi ìtọ́jú tó ń gba ẹ̀mí là kún un.

Ẹ lè bọ̀wọ̀ fún àṣà ìdílé yín, kí ẹ sì dáàbò bo ara yín. Ẹ lọ fún àyẹ̀wò ìtọ́jú aboyún láti mọ ewu èyíkéyìí. Ẹ ṣètò láti bímọ ní ilé ìwòsàn tàbí lọ́dọ̀ agbẹ̀bí tó kọ́ṣẹ́ tó ní ohun èlò pàjáwìrì àti ẹ̀kọ́. Ẹ pe ìyá yín tàbí ìbátan obìnrin mìíràn láti dúró tì yín nígbà ìbímọ, kí ìtùnú ọkàn àti ààbò ìlera lè wà papọ̀. Lẹ́yìn ìbímọ, àṣà ìtọ́jú ìbílẹ̀ lẹ́yìn ìbímọ tí kò ta ko ìmọ̀ràn dókítà lè máa bá a lọ nílé.

Ní Sana Pads, a mọ̀ pé ìlera obìnrin kọjá nǹkan oṣù. Ìlera ìyá àti ìlera nǹkan oṣù so pọ̀ ní ọ̀nà pàtàkì, àwọn méjèèjì sì ń kojú ìdènà kan náà: òṣì, àbùkù, àti àìrí ìmọ̀ àti ohun èlò tó péye.

A ti ran ju 10,000 obìnrin lọ́wọ́ tààrà, a sì ti pín ju 30,000 pádì lọ kárí Nàìjíríà. Nípasẹ̀ iṣẹ́ yìí, a ti kọ́ pé àwọn obìnrin kan náà tí kò lè ra pádì tí a ń jù nù sábà máa ń jẹ́ àwọn tí kò lè san owó ìtọ́jú ìlera ìyá. Àwọn ọmọbìnrin kan náà tí kì í lọ sí ilé-ìwé nígbà nǹkan oṣù ni wọ́n wà nínú ewu oyún ní kékeré àti ìṣòro rẹ̀. Àwọn àwùjọ kan náà tí sísọ̀rọ̀ nípa nǹkan oṣù ṣì jẹ́ èèwọ̀ níbẹ̀ ló tún ń tiraka láti sọ̀rọ̀ nípa ìlera ìyá ní gbangba.

Iṣẹ́ wa láti fòpin sí òṣì nǹkan oṣù dé ibi ríran ìlera ìbímọ lápapọ̀ lọ́wọ́. Nígbà tí a bá ń bá ilé-ìwé ṣiṣẹ́ láti pèsè pádì tí a lè fọ̀ àti ẹ̀kọ́ nǹkan oṣù, a tún ń sọ̀rọ̀ nípa àlàfo tó yẹ láàárín oyún àti pàtàkì píparí ẹ̀kọ́ kí a tó dá ìdílé sílẹ̀. Nígbà tí a bá ń bá ilé ìwòsàn ṣiṣẹ́ láti pín pádì fún àwọn obìnrin tó ṣẹ̀ṣẹ̀ bímọ, a ń ran ìmúbọ̀sípò wọn lọ́wọ́, a sì ń ṣèrànwọ́ láti dènà àkóràn.

Gẹ́gẹ́ bí ilé-iṣẹ́ Nàìjíríà, a mọ àwọn ìpèníjà pàtó tí obìnrin ń kojú níbí. A mọ̀ nípa ìṣòro NEPA tó ń kan iṣẹ́ ilé ìwòsàn, nípa bí òjò ṣe ń mú kí ọ̀nà má ṣeé gbà, nípa àṣà tó ń darí ìpinnu ìlera obìnrin. A ń ṣe ọjà tí a ṣe fún àìní obìnrin Nàìjíríà àti ipò Nàìjíríà – ìlànà kan náà ló ń darí iṣẹ́ wa tó gbòòrò láti ran ìlera àti iyì obìnrin lọ́wọ́.

A gbàgbọ́ pé gbogbo obìnrin Nàìjíríà yẹ kí ó lóyún kí ó sì bímọ láìléwu, pẹ̀lú ìtọ́jú lọ́wọ́ òṣìṣẹ́ tó kọ́ṣẹ́, ìmọ̀ tó péye àti ìrànlọ́wọ́ àwùjọ. A gbàgbọ́ pé ikú tí a lè dènà kò ṣeé gbà nígbà tí ojútùú wà. A gbàgbọ́ pé fífi owó sínú ìlera obìnrin ń dá ìdílé, àwùjọ àti orílẹ̀-èdè tó lágbára sílẹ̀.

Mímọ àwọn ìṣòro ṣe pàtàkì, ṣùgbọ́n àyípadà ń béèrè ìgbésẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ipele. Bóyá obìnrin tó wà ní ọjọ́ orí ìbímọ ni yín, ọmọ ẹgbẹ́ ìdílé, aṣáájú àwùjọ, tàbí àjọ tó ń ṣiṣẹ́ nínú ìlera tàbí ìdàgbàsókè, ẹ ní ipa láti kó.

Àyípadà kékeré nínú ìmọ̀, èrò àti ìwà lè gba ẹ̀mí là nígbà tí ó bá pọ̀ sí i kárí ìdílé àti àwùjọ. Àyípadà ńlá ń béèrè àyípadà ìlànà àti fífi owó sínú ohun amáyédẹrùn, ṣùgbọ́n ìgbésẹ̀ láti ìsàlẹ̀ ń dá agbára sílẹ̀, ó sì ń fi ohun tó ṣeé ṣe hàn.

Tí ẹ bá lóyún tàbí tí ẹ ń gbèrò láti lóyún, ẹ ka ìlera yín sí ohun iyebíye tó yẹ láti dáàbò bò. Ẹ forúkọ sílẹ̀ fún ìtọ́jú aboyún ní kété tí ẹ bá mọ̀ pé ẹ lóyún tàbí tí ẹ bá fura pé ẹ lè lóyún. Ẹ má ṣe dúró títí oyún yóò fi hàn tàbí títí oṣù mẹ́ta àkọ́kọ́ yóò fi kọjá. Ìtọ́jú ní kùtùkùtù ṣe pàtàkì.

Ẹ lọ sí ìpàdé ìtọ́jú aboyún tó pọ̀ bí ó ti lè ṣeé ṣe tó, kí ẹ fojú sí ó kéré tán ìpàdé mẹ́rin ní gbogbo àsìkò oyún. Ẹ ní ìwé kékeré tí ẹ ó máa kọ ìbéèrè sí láàárín ìpàdé kí ẹ má bàa gbàgbé láti béèrè. Ẹ má ṣe tijú láti béèrè àlàyé tí ẹ kò bá lóye ohun tí òṣìṣẹ́ ìlera sọ fún yín. Ẹ lo oògùn àfikún tí wọ́n kọ fún yín, pàápàá iron àti folic acid, kódà tí wọ́n bá fa ìnira kékeré bíi ìgbẹ́ dúdú tàbí inú ríru. Àwọn èròjà wọ̀nyí ṣe pàtàkì fún ìdàgbàsókè ọmọ yín àti ìlera yín.

Ẹ ṣètò ibi àti bí ẹ ó ṣe bímọ kí ìrọbí tó bẹ̀rẹ̀. Ẹ mọ ilé ìwòsàn tó súnmọ́ jù tó ní agbẹ̀bí tó kọ́ṣẹ́ àti agbára pàjáwìrì. Ẹ mọ bí ẹ ó ṣe dé ibẹ̀, títí kan ọ̀nà mìíràn tí ibi tí ẹ yàn kò bá sí. Ẹ pa owó mọ́ ní pàtó fún ìbímọ àti owó pàjáwìrì tó lè dé. Ẹ di àpò pẹ̀lú àwọn nǹkan tí ẹ ó nílò ní ilé ìwòsàn kí ọjọ́ ìbímọ yín tó súnmọ́.

Ẹ kọ́ àwọn àmì ewu tó nílò ìtọ́jú dókítà lójú ẹsẹ̀, kí ẹ sì rí i dájú pé ẹnìkejì yín àti ìdílé yín mọ̀ wọ́n pẹ̀lú. Ẹ ṣe ètò bí ẹ ó ṣe tètè dé ibi ìtọ́jú pàjáwìrì tí ó bá pọndandan, kódà ní ààrin òru. Èyí lè túmọ̀ sí ṣíṣètò tẹ́lẹ̀ pẹ̀lú aládùúgbò tó ní ọkọ̀, tàbí mímọ àwọn ọlọ́kadà tó ń ṣiṣẹ́ lóru.

Lẹ́yìn ìbímọ, ẹ lọ fún àyẹ̀wò lẹ́yìn ìbímọ kódà tí ara yín bá dá. Ọ̀pọ̀ ìṣòro tó léwu ló ń wáyé ní àwọn ọjọ́ àti ọ̀sẹ̀ lẹ́yìn ìbímọ. Ẹ ṣọ́ àwọn àmì ìkìlọ̀ bíi ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀, ohun tó ń jáde láti ojú ara tó ń rùn burúkú, ibà, ìrora tó le, tàbí ìmọ̀lára àìnírètí tàbí èrò láti pa ara yín tàbí ọmọ yín lára. Ìmọ́tótó nǹkan oṣù tó yẹ ṣe pàtàkì nígbà ẹ̀jẹ̀ lẹ́yìn ìbímọ náà. Pádì nǹkan oṣù tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò bíi Premium Pad ti Sana (ìpele 1 tí kì í jò pẹ̀lú ìpele 3 tó ń fa ẹ̀jẹ̀ mu) ń pèsè ààbò tó rọrùn lára, tí owó rẹ̀ kò sì wọ́n, nígbà ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀ lẹ́yìn ìbímọ, ó sì ń dín ewu àkóràn kù ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn nǹkan tí a fi ọwọ́ ṣe.

Tí ẹ bá ń bá obìnrin àti àwùjọ ṣiṣẹ́, ẹ lè ní ipa ńlá lórí ìlera ìyá. Ilé ìwòsàn, ilé-ìwé, àjọ ẹ̀sìn, NGO àti ẹgbẹ́ àwùjọ, gbogbo wọn ló ní àǹfààní pàtàkì láti mú àyípadà wá.

Àwọn àjọ tó ń ṣiṣẹ́ nínú ẹ̀kọ́ lè fi ìmọ̀ ìlera ìyá kún ètò fún àwọn ọ̀dọ́mọbìnrin, láti ràn wọ́n lọ́wọ́ láti lóye ewu àti ohun tó ń dáàbò boni kí oyún tó dé. Àwọn ilé-ìwé lè so ìdílé akẹ́kọ̀ọ́ pọ̀ mọ́ ibi ìtọ́jú ìlera, kí wọ́n sì ṣe ọ̀nà ìtọ́kasí nígbà tí ọmọbìnrin tó lóyún tàbí tó ṣẹ̀ṣẹ̀ bímọ bá nílò ìrànlọ́wọ́ láti máa bá ẹ̀kọ́ rẹ̀ lọ.

Àwọn aṣáájú ẹ̀sìn ní ipa ńlá lórí èrò àti ìwà àwùjọ. Ìwàásù àti ẹ̀kọ́ tó ń fi iye ẹ̀mí obìnrin múlẹ̀, tó ń gba ọkùnrin níyànjú láti ran ìyàwó wọn lọ́wọ́ nínú ìtọ́jú ìlera, tó sì ń fi hàn pé ìtọ́jú dókítà kò ta ko ìgbàgbọ́, lè yí àṣà àwùjọ padà. Àwọn àjọ ẹ̀sìn lè ṣètò ọ̀rọ̀ ìlera, ran ọkọ̀ lọ sí ilé ìwòsàn lọ́wọ́, tàbí pèsè ìrànlọ́wọ́ owó fún ìtọ́jú ìlera ìyá.

Ẹgbẹ́ ìdàgbàsókè àwùjọ lè dá ètò ọkọ̀ pàjáwìrì sílẹ̀, dá ẹgbẹ́ ìfowópamọ́ fún ìlera ìyá sílẹ̀, tàbí bá ìjọba ìbílẹ̀ ṣiṣẹ́ láti mú ipò ilé ìwòsàn dára sí i. Àwọn aṣáájú ìbílẹ̀ lè lo àṣẹ wọn láti gba àwọn ènìyàn níyànjú láti lọ sí ìtọ́jú aboyún, láti gbé bíbímọ ní ilé ìwòsàn lárugẹ, àti láti so ìdílé pọ̀ mọ́ ìrànlọ́wọ́ tó wà.

Àwọn NGO tó ń ṣiṣẹ́ nínú ìlera, ìfúnlágbára obìnrin tàbí ìdàgbàsókè lè fi ìlera ìyá kún ètò tí wọ́n ti ní. Àwọn tó ń pín pádì nǹkan oṣù lè fi ìmọ̀ ìlera ìyá kún ẹ̀kọ́ wọn. Àwọn tó ń ṣiṣẹ́ lórí omi àti ìmọ́tótó lè fi ilé ìwòsàn ṣáájú nínú àtúnṣe ohun amáyédẹrùn. Àwọn tó dá lórí ìfúnlágbára ọrọ̀ ajé lè rí i dájú pé owó ìtọ́jú ìlera ìyá kò ba ìdúróṣinṣin owó obìnrin jẹ́.

Àwọn àjọ lè béèrè iye àpò tí wọ́n bá nílò ní iye owó wa tó dúró fún àpò kọ̀ọ̀kan, a sì ń fi ránṣẹ́ sí ìpínlẹ̀ èyíkéyìí ní Nàìjíríà. Ẹ kàn sí wa láti jíròrò bí pádì tí a lè fọ̀ ṣe lè ran ètò ìlera ìyá tàbí ìlera ìbímọ yín lọ́wọ́. Ẹgbẹ́ wa mọ ipò Nàìjíríà, wọ́n sì lè ràn yín lọ́wọ́ láti yan ọjà tó yẹ fún àwọn ènìyàn àti àfojúsùn yín.

Ìlera ìyá ní Nàìjíríà wà ní ipò pàtàkì. A mọ ohun tó ń fa èyí tó pọ̀ jù nínú ikú ìyá. A mọ bí a ṣe lè dènà wọn. Àlàfo láàárín ìmọ̀ àti ìgbésẹ̀ ṣì wà nítorí òṣì, ìpèníjà ohun amáyédẹrùn àti ìdènà àṣà, ṣùgbọ́n kò sí èyí tí a kò lè borí nínú wọn.

Gbogbo obìnrin tó ń lọ sí ìtọ́jú aboyún ń fi han àwùjọ rẹ̀ pé oyún yẹ fún ìtọ́jú dókítà. Gbogbo ìdílé tó ń fi ìlera aboyún ṣáájú ń yí èrò padà nípa iye obìnrin. Gbogbo òṣìṣẹ́ ìlera tó ń fi ọ̀wọ̀ àti àánú tọ́jú aláìsàn ń kọ́ ìgbẹ́kẹ̀lé nínú ètò ìlera. Gbogbo olùṣe ìlànà tó ń pín owó sí ìlera ìyá ń mú kí oyún tó láàbò rọrùn láti rí.

Àyípadà ń wá nípasẹ̀ ọ̀pọ̀ ìpinnu ẹnìkọ̀ọ̀kan tó ń kó jọ di àwùjọ tó yí padà. Ìpinnu yín láti wá ìtọ́jú nígbà oyún, láti ran obìnrin kan nínú ìdílé yín lọ́wọ́, láti pín ìmọ̀ tó péye, tàbí láti jà fún iṣẹ́ ìlera tó dára jù, gbogbo rẹ̀ ló ń kópa nínú àyípadà yìí. Nàìjíríà lè dín ikú ìyá kù gidigidi láàárín ìran kan tí gbogbo wa bá pinnu papọ̀ láti mú un ṣẹ.

Ìlera obìnrin ní Áfíríkà ń béèrè àfiyèsí sí gbogbo ìrírí ìbímọ, láti nǹkan oṣù dé oyún àti kọjá bẹ́ẹ̀. Ní Sana Pads, a ṣì dúró ṣinṣin láti ran ìlera, iyì àti àǹfààní obìnrin Nàìjíríà lọ́wọ́ ní gbogbo ìpele ayé. Nígbà tí ẹ bá yan ohun èlò nǹkan oṣù tí a lè fọ̀ tí a sì tún lò, tí ẹ ran ètò ìlera ìyá lọ́wọ́, tàbí tí ẹ pín ìmọ̀ yìí pẹ̀lú ẹni tó nílò rẹ̀, ẹ ń kópa nínú kíkọ́ ọjọ́ iwájú níbi tí kò sí obìnrin tí yóò kú nígbà tó ń bímọ. Ẹ ka sí i níbí.